“Начныя ведзьмы” на дзятлаўскай зямлі

 

Начныя ведзьмы” на дзятлаўскай зямлі

Пра 46-ы гвардзейскі начны бамбардзіровачны авіяцыйны Таманскі Чырванасцяжны  ордэна Суворава полк, вядомы як «начныя ведзьмы», ведаюць, напэўна, многія. У першую чаргу дзякуючы мастацкаму фільму “У небе “начныя ведзьмы”, знятаму ў 1981 годзе, і серыялу “Начныя ластаўкі” з Таццянай Арнтгольц у галоўнай ролі. Аднак пра тое, што легендарныя лётчыцы ваявалі на Дзятлаўшчыне, ведаюць нямногія.

Полк быў сфарміраваны ў кастрычніку 1941 гада згодна з загадам НКА СССР як 588-й начны лёгкабамбардзіровачны авіяцыйны полк. Кіравала фарміраваннем  Марына Раскова. Камандзірам палка была прызначана капітан Еўдакія Бершанская, лётчыца з дзесяцігадовым стажам. Пад яе камандаваннем полк змагаўся да заканчэння вайны. Часам яго жартаўліва называлі «Дуньчын полк», з намёкам на цалкам жаночы склад і імя камандзіра палка. Партыйна-палітычнае кіраўніцтва палком ўзначаліла Марыя Рунт.

Фарміраванне і навучанне палка праводзілася ў горадзе Энгельсе. Авіяполк адрозніваўся ад іншых фарміраванняў тым, што быў цалкам жаночым. Створаныя паводле таго ж загаду два іншыя жаночыя авіяпалкі падчас вайны сталі змешаныя, а 588-й авіяполк да свайго расфарміравання застаўся цалкам жаночым: толькі жанчыны займалі ўсе пасады ў палку ад механікаў і тэхнікаў да штурманаў і пілотаў.

23 мая 1942 года полк вылецеў на фронт, куды і прыбыў 27 мая. Тады яго колькасць складала 115 чалавек – большасць дзяўчат ва ўзросце ад 17 да 22  гадоў. Полк увайшоў у склад 218-й начной бамбардзіровачнай авіядывізіі. Першы баявы вылет адбыўся 12 чэрвеня 1942 года.

Немцы празвалі лётчыц «начнымі ведзьмамі» за тое, што ўсе баявыя вылеты былі выключна начнымі, а перад пікіраваннем на варожыя пазіцыі пілоты адключалі маторы на сваіх біпланах Па-2, быў чутны толькі нягучны шолах паветра пад крыламі, падобны на гук мятлы.

У 1942-1944 годах полк ваяваў на рэках Міус, Дон і ў прыгарадах Стаўрапаля, удзельнічаў у абароне Уладзікаўказа, у прарыве абароны «Блакітнай лініі» на Таманскім паўвостраве і вызваленні Наварасійска, у паветраных бітвах на Кубані.  З лістапада 1943 па 1944 года полк падтрымліваў высадкі дэсантаў на Керчанскім паўвостраве, вызваленне Крымскага паўвострава і Севастопаля. У чэрвені-ліпені 1944 полк ваяваў у Беларусі, дапамагаў вызваляць Магілёў, Чэрвень, Мінск, Беласток. У той перыяд мужныя лётчыцы і апынуліся ў Наваельні.

Раіса Аронава, Герой Савецкага Саюза, напісала кнігу “Начныя ведзьмы”. Кніга з уласным подпісам аўтара знаходзіцца ў экспазіцыі нашага музея. Вось вытрымка з яе, якая расказвае пра наведванне Наваельні ў сярэдзіне мінулага стагоддзя.

“  Едзем у Наваельню. Эх, узляцець бы цяпер на ПА-2 і агледзець бы ўвесь гэты раён! Ды і наогул – пакружыць, падурэць ў паветры. Упэўнена, што, нягледзячы на ​​вялікі перапынак у лётнай практыцы, змагла б падняць і пасадзіць самалёт. А як часам цягне ў неба! Ужо, відаць, такая гэта незвычайная стыхія – пяты акіян.

Мары абрываюцца на першых жа выбоінах. Наш вадзіцель без разбору гоніць аўтамабіль на недазволенай хуткасці. За кошт інтэнсіўнага зносу хадавой часткі машыны наганяем час.

Наваельня – апошняя кропка, адкуль полк наносіў ўдары па праціўніку, які яшчэ знаходзіўся на нашай зямлі. Потым, з Галавач, мы бамбілі фашысцкія войскі ўжо на польскай тэрыторыі. З прычыны складанасці ўзлёту з пясчанай паласы, з Наваельні на баявыя заданні хадзілі толькі вопытныя экіпажы, ветэраны палка.

–  У нас там з Палінай Гельман быў самы страшны ўзлёт, які мне давялося перажыць за час вайны, –  кажу я. –  І ў той жа час той палёт я лічу адным з самых выніковых маіх вылётаў у Беларусі.

–  Так, падымацца з бомбамі з той пляцоўкі было нялёгка, –  уздыхае мая баявая сяброўка Руфа Гашава. –  Мала таго, што пясок, кірунак узлёту было адзіным –  на лес.

–  У гэтым і таілася галоўная небяспека. Дык вось, узлятаем мы, значыць. Адарваліся ад песку з цяжкасцю, самалёт неахвотна пайшоў на набор вышыні. Млява падымаецца. Пачынаю гадаць –  дастануць нас верхавіны дрэў ці не? Чую –  дастаюць: «чырк, чырк!» Па плоскасцях. Мароз па скуры прабег. І раптам па бомбе злева: «чырк!» Гляджу … –  і ты ўяўляеш, Руфа, што я бачу? «Вусікі» зляцелі з вятранкі выбухоўніка! Значыць, вятранка цяпер можа сарвацца і наступны ўдар галінкай па згалелым узрывальніку …

Руфа глядзіць на мяне круглымі вачыма. Яна, мабыць, лепш за ўсіх разумее, што я тады перажыла. Загінуць ад уласнай бомбы!

–  Ну, і як жа? –  шэптам пытаецца Руфіна.

–  Бачыш, жывая. Увесь час я не спускала вачэй з той бомбы. Паліне, зразумела, нічога не казала. Навошта хваляваць дарма. А самой ёй з задняй кабіны не відаць.

Я крыху перавяла дух і дагаварыла;

–  У той палёт мы бамбілі адступленне праціўніка. Удала кінулі бомбу ў галаўную машыну калоны. Калона спынілася. Нашы дзяўчаты хутка потым яе раскрышылі.

У Наваельню мы вырашылі заехаць у асноўным толькі для таго, каб паглядзець  пляцоўку, кожны ўзлёт з якой быў звязаны з немалой рызыкай. І напэўна, менавіта таму яна да гэтага часу паўставала перад вачыма ва ўсіх дэталях. Упэўненая, што з якога б боку ні глянула на яе зараз, пазнала б абавязкова. Бо перш чым узлятаць, мы вымералі яе крокамі ўздоўж і ўпоперак, абгледзелі кожны грудок, кожную ямку, вывучылі ва ўсіх дэталях канфігурацыю верхняй часткі лесу, у кірунку якога быў ўзлёт.

Здарылася так, што, зусім таго не падазраючы, мы пад’язджалі да Наваельні менавіта па той дарозе, недалёка ад якой знаходзілася наша пляцоўка. І яшчэ здарылася так, што недалёка ад яе машына наша стала: лопнула шына. Гэта расплата за шалёную гонку. Ледзь мы з Руфай выйшлі з кабіны і глянулі направа, у бок лесу, як зразумелі, што аварыя адбылася як нельга дарэчы. Няма ліха без дабра!

–  Вунь наш аэрадром! –  радыя такой удачы, сказалі мы з ёй у адзін голас.

Пабеглі, запрашаючы жэстамі ісці за намі. Вадзіцель зачыніў машыну, потым прыйшоў да нас. Агледзеў, прыжмурыўшы вока, і аўтарытэтна заявіў:

–  Адсюль ўзляцець нельга.

–  А вось ўзляталі! І не пустыя, а з бомбамі …

–  Звяртаючыся да невялікай хітрасці, –  тлумачыць Руфа.

–  Ведаю. Цыркавы атракцыён,  –  акрэслівае Лёша.

–  Вайна ўсяму навучыць.

Лёша пайшоў мяняць шыну, а мы з хлопцамі накіраваліся да лесу. Расказвалі пра некаторыя моманты з баявога жыцця тут. Прыгадалася, як у адну з начэй немцы моцна бамбілі станцыю Наваельня і мы вельмі баяліся, каб яны не ўдарылі па нашым аэрадроме. Палёты на час спынілі, самалёты рассяродзілі.

–  Наваельня ледзь не апынулася апошняй станцыяй на маім жыццёвым шляху, –    успомніўся мне адзін выпадак. –  Неяк раніцай у шэрым досвітку хацела заруліць на стаянку, –  вунь там яна была. Вылажу з кабіны, і раптам міма майго вуха: «ць-ю, ць-ю!» – свіст куль. Так блізка, што, здаецца, ветрык на шчацэ адчула. Азіраюся вакол – ні душы. І ні гуку больш. Цішыня. Жудасна мне стала. Хто страляў, адкуль? –  да гэтага часу засталося для мяне загадкай.

–  Гэта ўсё-ткі лепш, чым застаўся б помнік над тваім прахам,  –  запэўнівае Руфа.

–  Адсюль мы сыходзілі бамбіць праціўніка на дарогах пад Гродна. Гродна –  галоўная мэта  паездкі па Беларусі».

Вось такая гісторыя. А калі гаварыць пра факты, то на тэрыторыі Беларусі, у тым ліку і з аэрадрома Наваельня, дзяўчаты-лётчыцы зрабілі 400 вылетаў.   І, канешне, напярэдадні святкавання 75-годдзя вызвалення Беларусі нельга не ўспомніць пра іх подзвіг, што ніколі не будзе забыты.

 Алена Абрамчык, старшы навуковы супрацоўнік Дзятлаўскага гісторыка-краязнаўчага музея

Читайте также: