Педагагічны гонар Дзятлаўшчыны: Еўдакія Улога

У музеі працуе выстава “Педагагічны гонар Дзятлаўшчыны”.  Сёння наш расказ пра Еўдакію Рыгораўну Улога.

Дарога ў некалькі лёсаў     

  Еўдакія Рыгораўна Улога – настаўніца пачатковых класаў Хвінявіцкай школы, выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь                    

Цяжка пачаць … Так цяжка прывесці думкі да ладу і пачаць пісаць пра чалавека, які стаў для цябе адкрыццём, загадкай. Крышачку разгаданай, але толькі крышачку. Ледзь-ледзь дакранулася да таямніцы душы гэтага цудоўнага чалавека. Вось жыла на святле, ішла сваім шляхам, любіла, гадавала дзяцей, працавала, імкнулася зрабіць у жыцці нешта сваё, менавіта сваё, табе адной прызначанае, а ў гэты час зусім недалёка ад мяне жыла іншая жанчына, нашмат старэйшая, больш вопытная, мудрэйшая, лепшая, чысцейшая, прыгажэйшая душой, і ты яе не ведала, нават не падазравала пра яе існаванне, пра яе нягоды і радасці, узлёты і паразы. І раптам … Бах! Яна станавіцца не толькі знаёмай, але і духоўным сябрам. Так, так, менавіта духоўным сябрам. За кароткі час, усяго за дзве сустрэчы.

Неба адмерала ёй доўгі век. Цяпер Еўдакіі Рыгораўне Улога, настаўніцы пачатковых класаў Хвінявіцкай школы, 92 гады. Яна яшчэ бадзёрая, актыўная (праўда, падводзяць ногі), пры цвярозым розуме і добрай памяці. І пры сваёй адзіноце. Часам горкай да немагчымасці, часам спакойнай і мернай, часам неабходнай, як выратаванне ад мітусні, людскіх назойлівых пытанняў, поглядаў, размоў. Калі чалавек доўга адзін, яму часам хочацца, каб пра яго забыліся: не тэлефанавалі, не пісалі, каб ніхто не прыходзіў. Яму добра ў гэтай забытасці, ён атрымлівае асалоду ад яе. Але не дай вам бог упасці ў такую ​​забытасць! Яна не ўпадае: ёсць знаёмыя, блізкая сяброўка Марыя Іванаўна Шоцік, ёсць унучка, якую яна гадавала і пра якую клапоціцца да гэтага часу. Вялікае шчасце, калі ёсць пра каго клапаціцца, ёсць каму аддаваць не толькі частку сваёй пенсіі, але і часцінку сваіх сіл, сваёй душы.

Эпізоды … эпізоды … эпізоды … Наша жыццё складаецца з эпізодаў, розных, паласатых, чорна-белых эпізодаў. Давайце прагледзім некаторыя з іх пад назвай «Дусечка, Дуся, Еўдакія Рыгораўна».

Сшытак

У яе быў сшытак вершаў. Просты агульны сшытак савецкіх часоў. Туды запісвалася ўсё, што натхняла, хвалявала, што ўзнікала доўгімі бяссоннымі начамі. Сшытак жыў і дома, і ў класе, пераносіўся з месца на месца, бярогся. Так берагуць самых верных і адданых сяброў, родных, дзяцей. Так берагуць самае патаемнае, дарагое, блізкае, роднае. Толькі для сябе. Але аднойчы сшытак знік. Проста знік – і ўсё. Незразумела куды, незразумела навошта і каму спатрэбіўся. Можа быць, неспадзявана выкінуў хтосьці? Спаліў, палічыўшы непатрэбнай рэччу. І адразу згубілася частка душы, быццам прастрэлілі навылёт, але не забілі, жыве, толькі з велізарнай дзіркай у грудзях. Дзірка прасвечваецца наскрозь, зеўрае, праз яе відаць неба, зоркі, дрэвы, кветкі. Але часцінкі душы ўжо няма, яе нехта скраў. І не верне ніколі.

А ў сшытку былі вершы і лісты, прысвечаныя мужу. Яна пісала іх усё тымі ж бяссоннымі вечарамі і начамі, калі заставалася адна і ўспамінала пра яго, пра іх першыя сустрэчы, іх сумеснае жыццё, іх каханне і яго такі раптоўны і дачасны адыход – было ўсяго толькі пяцьдзясят.

Я ўсё яшчэ кахаю цябе

Жнівеньскае нарада. Пачатак двухтысячных. З якой цяжкасцю яна дамаглася выступлення перад калегамі на сцэне. Выступлення не па сутнасці, не пра дасягненні школьнай жыцця і не пра перамогі на алімпіядах, а пра сваё, пра асабістае, пра набалелае. Ёй далі гэтае слова. Таму што яно і было па той самай сутнасці, самай галоўнай, самай важнай сутнасці – беражыце людзей, пакуль яны жывыя, памятайце людзей па справах іх, па душы іх, па ўчынках іх.

Яна чытала верш пра мужа. Можа быць, трохі доўгі і незразумелы тым, хто не ведаў ні яе, ні яе мужа – былога дырэктара Хвінявіцкай школы Улогу Аляксандра Трафімавіча. Але гэта ж было не так і важна. У словах жонкі, паплечніцы, сябра гучала вечнае, як свет, праўдзівае: боль, горыч і гонар. Яна была шчаслівая ў сваёй скрухе і ганарылася  тым, што неба паслала ёй некалькі дзесяцігоддзяў сумеснага жыцця з каханым.

А яго няма. Ён адышоў. Але Еўдакія не магла змірыцца з гэтым. Першы год ездзіла ў розныя гарады Савецкага Саюза на экскурсіі, усё шукала яго. Па тургенеўскіх і пушкінскіх месцах, на радзіме Салтыкова-Шчадрына. Ёй здавалася, што ён недзе ёсць, жывы, але згубіўся і не можа знайсці дарогу дадому. А яна яго абавязкова сустрэне і прывязе. І зноў будзе ўсё па-ранейшаму. Не магла і думкі дапусціць, што ён памёр, проста не магла.

Пяць першых гадоў кожны дзень хадзіла пешшу з Хвінявіч на ​​дзятлаўскія могілкі. А гэта кіламетраў 7-8. Сядзела на магіле, размаўляла з ім, са сваім Сашам, распавядала свае і школьныя навіны, дзялілася ўсім-усім. І самым патаемным. Ёй здавалася часам, што ён адказвае, размаўляе. Аднойчы нават заснула на магіле, праспала да раніцы, а раніцай яе знайшла пажылая жанчына і супакоіла, разважыла. Пасля гэтага Дуся перастала хадзіць на магілу кожны дзень.

Саша сніўся ёй часта-часта, трымала яго ў думках, у сэрцы. Не адпускала, не хацела адпускаць. І слухаць не магла, раздражнялася, калі раілі супакоіцца, не вярэдзіць душу, даць мёртваму права ляжаць у зямлі. Не, не і не… Лісты, былі лісты, кожны дзень лісты яе адзінаму ў жыцці, непаўторнага мужчыну.

А лёс біў, і біў, і біў… За што? Хіба можам мы зразумець, за што? Можа быць, за тое, што парушаем законы Сусвету, законы гармоніі: роспач –смяротны грэх. Смерць сына, Аляксандра Аляксандравіча ў 2002 годзе, потым яго жонкі. На руках Еўдакіі Рыгораўны застаюцца дзве ўнучкі – Люда і Оля. Яна гадавала іх, давала не толькі прытулак, вопратку і ежу, аддавала ўсю сябе – замяніла маці і бацькі. Але і ў дзяўчынак ўсё склалася не так гладка, як хацелася б.

Яна чытае мне свае белыя вершы павольна, рытмічна, незвычайным тэмбрам Слухаю ўважліва, пранікаюся, пачынаю разумець, як мне здаецца, яе боль, яе пакуты. Голас закалыхвае, супакойвае. І цёплая сляза коціцца па маёй шчацэ, і абруч моцна сціскае горла. Я не саромеюся сваёй слёзы – хай цячэ. І мне палягчэе, сыдзе і маё патаемнае, набалелае кудысьці ў нябёсы, у сусвет. І дай бог, адаб’ецца дабром на зямлі маім дзецям і ўнукам.

Яна забывае некаторыя радкі, потым ўспамінае і расказвае далей. Усё па памяці. А я слухаю, слухаю, слухаю. І захапляюся гэтай жанчынай з вялікай душой. Моцнай і слабой, вясёлай і маркотнай, прыгажуняй і патрапанай гадамі старой. Не, не … Не старой! Так яе не назавеш. Роўная спіна, ясны погляд, прычоска на падфарбаваных валасах, гарнітурчык. Пры поўным парадзе. Вось у каго варта павучыцца быць лэдзі!

Карані

Еўдакія Рыгораўна родам з Крычаўскага раёна, з вёскі Охар. Нарадзілася 14 сакавіка 1927 г. у сялянскай сям’і. З дзяцінства навучылася рознай сельскай працы, дапамагала маці. Была дзяўчынкай прывабнай, з прыгожымі, трохі кучаравымі чорнымі валасамі. Колькі перажыла гэтая дзяўчынка ў гады Вялікай Айчыннай вайны, нават сказаць цяжка. Шмат разоў стаяла на краі абрыву, на мяжы паміж жыццём і смерцю.

Мясцовасць іх была партызанская. Побач з вёскай працякала рака Сож. На іх баку – немцы, на супрацьлеглым лес Васілеўшчына – там партызаны. Вёска была спалена карнікамі, толькі іх дом па шчаслівай выпадковасці застаўся цэлы. І яны выжылі, хаваліся некаторы час у лесе. Есці не было чаго, часам выратоўваў лес, але хадзіць туды было небяспечна. Успамінае, як аднойчы вырашыла схадзіць па маліну (а яе там было так шмат, што за колькі гадзін назбіраеш цэлае вядро. Ды якая смачная, сакавітая!). Гэты паход запомніўся на ўсё жыццё: і маліну ўсе рассыпала, і ледзь уратавалася, сустрэўшыся з разведчыкамі, якія сачылі за нямецкім берагам Сожа, рыхтавалі акцыю. А яшчэ і вяртацца назад было небяспечна: раптам ўбачаць і вырашаць, што ідзе ад партызан – расстрэл на месцы. Прыйшла дадому ледзь жывая, прыпала да мамы, уся дрыжачы ад страху, і забілася ў істэрыцы. Больш такіх неабдуманых паходаў не здзяйсняла. Жыццё даражэйшае.

А яшчэ аднойчы сустрэлася з нямецкімі дыверсантамі, якія выпытвалі інфармацыю пра нашых. Паразмаўляла з імі, а затым распавяла ўсё капітану, якога прыслалі з Масквы ў вёску, ён жыў у іх доме. Дыверсантаў схапілі, але страху было: яны ж былі ўзброеныя. Ледзь што не спадабаецца – застрэляць, а самі ў лес.

Але быў у яе ваенным юнацтве і адзін рамантычны выпадак. Рамантычны і трагічны адначасова. Адбывалася ўсё вясной 1944 года. Нашы ўжо вызвалялі Беларусь. Дуся пайшла на Сож паласкаць бялізну і сустрэла маладога чырвонаармейца. Паразмаўляла з ім. Ды так яму спадабалася, што той узяў яе адрас і сказаў, што абавязкова вернецца пасля вайны.

Прайшло некалькі дзён. Прыходзіць у іх вёску незнаёмы мужчына і шукае Дусю. Знайшоў. Аказалася, што той хлопец загінуў, а перад смерцю папрасіў, каб мужчына знайшоў Дуся і перадаў, што ён яе пакахаў і памірае з думкай пра яе. Шкада было хлопца, але нічога не зробіш – вайна.

Саша і Дуся

Дуся скончыла Крычаўскае педвучылішча і паехала з сяброўкамі па размеркаванні ў Дзятлаўскі раён. У іншых раёнах не знайшлося адразу некалькі месцаў, каб іх працаўладкаваць. Працавала тры гады ў Аляхновічах настаўніцай пачатковых класаў. Потым перавялася ў Баравікі. Не ведала, дзе гэтыя Баравікі знаходзяцца, прыйшла на базар у Дзятлава і стала шукаць людзей з Баравікоў. Знайшла мужа і жонку з калёсамі. Яны ўзяліся падвезці, а потым далі і прытулак, вызначылі да сябе на кватэру. Школа знаходзілася ў сялянскай хаце, паралельна ў адным класным памяшканні навучалася некалькі класаў.

Як толькі ўладкавалася, на наступны ж дзень пайшла ў Норцавічы станавіцца на камсамольскі ўлік – да гэтага тады ставіліся вельмі адказна. Прымаў дакументы Саша. Паставіў на ўлік, і яна пайшла назад пешшу тры кіламетры. Вечарэла, было крыху страшнавата. Прайшла метраў пяцьсот – павярнулася. Саша стаіць на пагорачку, махае ёй рукой. І яна памахала. Так завязаліся іх цёплыя адносіны. На наступны дзень ён прыслаў вучня з запіскай, прызначыў сустрэчу. Паступова ў Дусі сабралася цэлая горка такіх запісак. Неўзабаве яны пажаніліся. Аляксандр Трафімавіч Улога працаваў настаўнікам матэматыкі.

Напярэдадні нараджэння першынца Аляксандра забіралі ў войска, далі адтэрміноўку толькі на дзевяць дзён. Дуся засталася адна. Трэба было і немаўлятку-сыночка глядзець, і працаваць. Зноў дапамаглі гаспадары: нанялі няньку з мясцовых жыхарак. Пакуль Еўдакія Рыгораўна на працы, сына глядзела нянька. На перапынках маладая мама бегла пакарміць – і зноў на ўрок. Такой была доля ўсіх жанчын у той час: ніякіх дэкрэтных, ніякіх выплат. Ёй пашанцавала: гаспадары замянілі бацькоў. Нават адпусцілі адзін раз паехаць да мужа, а ён служыў у Закарпацці.

Жылі з мужам небагата, сямнаццаць гадоў па чужых кватэрах. Яе Саша быў прыгажуном, падабаўся жанчынам, вучням, але рэўнасці ніколі не адчувала –

давярала мужу. Ды і падставы не даваў. Кватэра, у якой Еўдакія Рыгораўна жыве зараз, – іх першая асабістая кватэра, атрымалі, калі Сашу прызначылі дырэктарам Хвінявіцкай школы. Прапрацаваў на пасадзе ўсяго пяць гадоў.

Памёр у санаторыі ад сардэчнага прыступу. Сама ўгаварыла паехаць адпачыць. Бачыла: стаміўся, працуе без адпачынку.  Памятае: не хацеў ехаць, быццам  прадчуваў нешта.

Ах, жыццё, адным ты даеш шчасце, але кароткае. А іншым муку, але праз усё жыццё. А некаторым усё і адразу, не шкадуючы, каб паглядзець, ці вытрымае. Вытрымала. Выстаяла. Жыве. Жыве ўсім нягодам на злосць, жыве, каб сказаць: жыццё цудоўнае нягледзячы ні на што, я люблю яго.

Сяджу і думаю: чым скончыць мой маналог пра Еўдакію Рыгораўну? Так, мабыць, тым, што мы з ёй трохі падобныя. Падобныя душой, унутраным светам, тым узнёслым чалавечным стаўленнем да людзей, да свету, якое дае веру і надзею, трымае на плыні пры любых сітуацыях. Гляджу ёй у вочы і разумею: нельга ніколі здавацца, трэба знаходзіць сэнс у гэтым нашым цудоўным зямным існаванні. Знаходзіць яго ў любым узросце.

І прыгадваецца ўжо трэцяя наша сустрэча – першага кастрычніка гэтага года, у Дзень пажылых людзей у гімназіі. І Еўдакія Рыгораўна за трыбунай. Бадзёрая, пасвяжэлая, пры поўным парадзе, як кажуць,  – рыхтавалася да гэтай сустрэчы. Аксакал педагагічнай працы. Казала цёплыя словы, чытала свай белы верш. На памяць, ні разу не збілася. Годна, упэўнена, спакойна. Хоць у душы, бясспрэчна, вельмі хвалявалася: як яна выглядае перад калегамі, ці не здаецца занадта старажытнай старой, старажытнай і смешнай. Ды не! Нам бы ўсім у 92 быць такімі смешнымі і старажытнымі, нам бы ўсім дажыць …

Доўгіх Вам гадоў, здароўя і душэўных сіл, дарагая Еўдакія Рыгораўна, сонейка Вы наша.

                                                                                   Алена Абрамчык

Читайте также:

BelarusianEnglishRussian