Саракі – народнае свята і дзень вясновага солцазвароту

Саракі – народнае свята і дзень вясновага солцазвароту

Саракі, жаўрукі – дзень памяці сарока пакутнікаў севасційскіх у народна-хрысціянскай традыцыі славян, што прыпадае на 9 сакавіка (22 сакавіка). Назва дня паходзіць ад Сарака Севасційскіх пакутнікаў. Згодна з народным календаром, у гэты дзень зіма канчаецца – вясна пачынаецца, дзень з ноччу мераецца-раўняецца.

Жаўрукі (кулік, цяцеркі) – так называлі мучныя вырабы, як правіла, булачкі ў выглядзе птушак або сонца, якія выпякаюць да свята. Яны сімвалізуюць душы пакутнікаў, якія ляцяць да Бога. Па іншай версіі – песня гэтых птушак нагадвае малітву Севасційскіх пакутнікаў Богу.

Існуюць і іншыя назвы: Сарокі, Сорак саракоў, сарокі святыя, раўнадзенства, Жаўрукі, Імяніны жаўрука, Кулікі, Цяцерчын дзень, Сорак пакутнікаў.

Некалькі дзясяткаў год таму, калі зімы былі марознымі і снежнымі, а вёсны – воднымі і своечасовымі, спраўджваліся і такія назіранні: “На Саракі прыляцелі з-за мора птакі (шпакі)”, “На Саракі дрэвы адпушчаюцца”, “Саракі – не суйся блізка да ракі”. Быў гэты дзень своеасаблівым заклікам для селяніна: “Святыя Саракі – у поле саху валакі”, “Святыя Саракі лемяшы істраць”; “Саракі дровы рубаюць, клады кладуць”.

Усходнія славяне лічылі, што ў гэты дзень варта маліцца перад Албазінскай іконай Божай Маці: аб абароне праваслаўных святынь, аб дзякаванні Бога за ўсё, што ён даруе людзям, пры цяжарнасці, падчас родаў.

У рускіх паўсюль існавала вера ў тое, што ў гэты дзень з цёплых краін прылятаюць кулікі і жаўрукі і прыносяць з сабой вясну. “9 (22) сакавіка – ” кулік “. У гэты дзень жаўрук павінен прыляцець. Бывае, што і раней прылятаюць, але тыя не пуцяшчыя, прыляцяць і змерзнуць. Пад Саракі бабы ставілі праснакі і рабілі з іх «кулікоў» – фігуркі ў выглядзе  птушак з чубком у палёце. У Беларусі і на Украіне лічылі, што ў гэты дзень першыя птушкі вяртаюцца з Выраю і шукаюць сабе месца для гнездавання. У Гомельскай вобласці першых птушак так і называлі «Вырэ».

У гэты дзень спявалі «заклічкі» вясны: першыя – 1 сакавіка, трэція – 25 сакавіка. Існавала шмат народных павер’яў, связаных з птушкамі. Напрыклад, гаспадарка, у якой ёсць гняздо ластаўкі, будзе шчаслівым.

Да вырабу «жаўрукоў» ахвотна дапускаліся дзеці. Калі жаўрукі былі гатовыя, некалькі птушачак саджалі на падаконнік, а акно адчынялі. Акрамя жаўрукоў з прэснага цеста пякліся вялікія бліны і добра падсушваліся; іх называлі «праснакамі». Пяклі жаваранкаў і з кіслага цеста. Птушачак раздавалі дзецям, і тыя з крыкам і звонкім смехам беглі «заклікаць» жаўрукоў, а з імі і вясну. Для гэтага печаных жаўрукоў прымацоўвалі да доўгай палкі і выбягалі з імі на ўзгоркі ці насаджвалі птушачак на платы і, збіўшыся ў кучу, што ёсць сілы крычалі:

Жавароначкі, прыляціце,

Зімку сцюдзёную праганіце,

Цёплую вясну прынясіце:

Зімка сцюдзёная надаела,

Увесь хлеб у нас паела!

Казалі: «Вясна-красна, на чым прыйшла? – “На сасе, на баране, на аўсяным снапе». А яшчэ куляліся на саломе і прыгаворвалі: «Кулікі-жаваронушкі, ляціце-ляціце, пшанічку дзяўбіце, кукаль рабіце». Залазячы на ​​хлеў, плот ці падкідваючы печыва, дзеці зазывалі вясну: «Сонейка яснае, вызірні ў акенца. Сонейка, парадуй, Краснае, пакажыся! Пашлі нам, Госпадзі, цёплага лета, ўраджайнага года і пабольш святла! ».

Абрад «гукання» вясны суправаджаўся адмысловымі песнямі – Вяснянкамі.

Пасля печаных птушачак звычайна з’ядалі, а галоўкі іх скормлівалі скаціне ці аддавалі маці са словамі: «Як жаўрук высока лётаў, так каб і лён твой высокі быў. Якая ў майго жаўрука галава, так каб і лён галавасты быў». У некаторых месцах жаўрукоў пакідалі скаціне, Богу, першаму сустрэчнаму, дзецям. Печыва кідалі праз хлеў. Лічылася: куды ўпадзе яно, у які бок пакажа, туды дзяўчына і выйдзе замуж.

З дапамогай падобных птушачак на Жаўрукі выбіраецца сямейны сейбіт. Для гэтага ў жаўрук запякаецца манета, лучынка і інш., і мужчыны, незалежна ад узросту, выцягваюць сабе печаную птушачку. Каму выпадае жэрабя, той і раскідвае першыя прыгаршчы зерняў падчас пачатку сяўбы.

У некаторых раёнах пяклі бліны, аладкі. Пышкі рабілі як сарокі, хвост дагары або тыпу крыжыка, а ўсярэдзіну клалі грошыкі на шчасце. А яшчэ на Саракі гаспадыні пяклі з жытняй або аўсянай мукі сорак шарыкаў і па адным шарыку выкідалі кожны дзень за акенца, прыгаворваючы:

Мароз, чырвоны нос,

Вось табе хлеб і авёс,

А цяпер выбірайся,

У дальнюю дарогу адпраўляйся!

Верылі, што мароз, пад’еўшы хлебных шарыкаў, сыдзе да наступнага года і не стане перашкаджаць у пасяўных вясновых работах.

На Сарокі сельскія хлапчукі выбягаюць рана босыя на двор і імкнуцца перакінуць праз дах сорак трэсачак.

Відавочца гэтага свята ў Гомельскім павеце ў 1880-х гадах этнограф Зінаіда Радчанка ўспамінала: «Дзяўчаты збіраюцца ўвечары пасля заканчэння сваіх работ і становяцца групамі на беразе ракі, а калі няма ракі ці возера, то за вёскай, на пляцоўцы, часам і на ўзгорку. Гэтыя групы размяшчаюцца на далёкай  адлегласці адна ад адной; калі адна група скончыць свой куплет і ледзь сціхае яе апошняя нота, тады ў аддаленні іншая група працягвае свой куплет». Далей этнограф заўважае: «Вяснянкі адрозніваюцца ад усіх іншых песень сваім прыпевам, накшталт гуканне (у сярэдзіне песні), што гучыць вельмі прыгожа, калі песня раздаецца ў лесе, проносіцца па вясновым разліве і адгукаецца далёкім рэхам. Паказвае гэта на вельмі старадаўняе паходжанне вяснянак?»

У палескіх вёсках пыталіся ў гэты дзень пад акном: «Дзе твае куры нясуцца?» На што трэба было адказаць: «Дома».

У сербаў у гэты дзень прынята прыбіраць хату і двор, а смецце спальваць. Праз агонь усе хатнія павінны скокнуць па тры разы. У некаторых мясцовасцях юнакі і дзяўчаты напярэдадні збіраюцца, пасля паўночы распальваюць агонь, скачуць праз яго, спяваюць і гуляюць да відна. На світанку ўсе разам ідуць набраць галінак вярбы, з якімі вяртаюцца дадому. Прыйшоўшы дадому, удараюць галінкамі ўсіх дамачадцаў, прыгаворваючы: «Каб быў здаровы, як бык, каб быў хуткі, як алень, каб быў поўным, як свінка, каб рос, як вярба».

Па паданнях жыхароў Карпата-Балканскага рэгіёну, у гэты дзень абуджаюцца змеі і казуркі; у балгар захавалася паданне, што ў гэты дзень прылятаюць буслы, у македонцаў – ластаўкі.

У Сафійскім акрузе Балгарыі ў дзень Сарака пакутнікаў дзеці выходзяць за сяло з маленькімі хлябцамі ды скочваюць іх з пагорка са словамі: «Адкатвайся, зіма, прыкатвайся, вясна».

Пантэон славянскіх багоў таксама не заставаўся ў баку. На “сарокі” ўшаноўваўся Белабог – пакравіцель жыцця, прарадзіцель людзей, чые імя пайшло ад словаспалучэння “на белым свеце” – на гэтым свеце, не “на тым”. І Жыва, яго жонка, багіня-маці, адказная за нараджэнне, адраджэнне, абуджэнне зямлі, народзіны і нованарожджаных дзетак. У сучасным жыцці можа лічыцца пакравіцельніцай акушэраў. У гонар Белабога і Жывы спявалі песні, а іх сымбалі упрагожвалі першымі кветкамі.

Так, з песнямі, гульнямі, печывам і яйкамі нашые продкі сустракалі вясну.

 

                                   22 саквіка ў гісторыі Беларусі

1943 год – нацысты знішчылі беларускую вёску Хатынь

1864 год – быў пакараны смерцю кіраўнік паўстання К.Каліноўскі

1991год – створаны Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь

 

Падрыхтавала Алена Абрамчык, старшы навуковы супрацоўнік Дзятлаўскага музея

Читайте также:

BelarusianEnglishRussian