Да 75-годдзя Вялікай Перамогі: пра што раскажа генеральскі плашч?

  Пра што раскажа генеральскі плашч?

У экспазіцыі нашага музея, у зале вызвалення, на фоне партрэтнага фотаздымка вісіць плашч генерала Антонава А.І.  запісаны ён у фондах музея пад нумарам 587 13.12.1967 года. Было гэта ў перыяд стварэння музея і ваенных залаў. Экспанаты знаходзіў і збіраў у музеі М.Ф.Петрыкевіч, наш першы дырэктар. Плашч пашыты з шэрага бастону з саржавай падкладкай. Захаваўся дастаткова добра. На пагонах – чатыры зоркі. Плашч належаў генералу арміі. У перыяд, калі плашч быў перададзены музею, генерала ўжо не было жывога. Відаць, яго перадала сям’я нябожчыка. Генерал Антонаў А.І. – наш зямляк, родам ён з Гродна, таму хочацца расказаць дзятлаўчанам пра яго баявы шлях і заслугі перад Радзімай.

Нарадзіўся А.І. Антонаў 28 верасня 1896 г. у горадзе Гродна, у сям’і камандзіра батарэі 26-й артылерыйскай брыгады. Нягледзячы на ​​тое, што афіцэрамі былі і бацька, і дзед Аляксея, да ваеннай службы яго не рыхтавалі.

У 1915 г., пасля заканчэння 1-й Петраградскай гімназіі, Антонаў паступіў на фізіка-матэматычны факультэт сталічнага ўніверсітэта, але неўзабаве з-за матэрыяльных цяжкасцяў быў вымушаны перапыніць вучобу і пайсці працаваць на завод, а там прыйшоў і час прызыву ў войска. Скончыўшы паскораны курс Паўлаўскага ваеннага вучылішча, прапаршчык Антонаў ў снежні 1916 г. быў прызначаны ў лейб-гвардыі егерскі полк. Удзельнічаючы ў баях на палях Першай сусветнай вайны, малады афіцэр Антонаў быў паранены і за адвагу ўзнагароджаны ордэнам Святой Ганны 3-й ступені.

У маі 1918 г. прапаршчык Антонаў звольніўся ў запас і паступіў у Петраградскі лясны інстытут, а ў красавіку 1919 г. быў прызваны ў рады Чырвонай Арміі. З гэтага моманту Аляксей Інакенцьевіч прысвяціў усё сваё жыццё служэнню Радзіме. Баявое хрышчэнне Антонаў прыняў ўвосень 1918 г. на пасадзе памочніка начальніка штаба 1-й Маскоўскай рабочай дывізіі, якая змагалася на Паўднёвым фронце. Пасля цяжкіх баёў у чэрвені 1919 г. быў пераведзены ў адну з самых вядомых стралковых дывізій – 15-ю Інзенскую, у складзе якой змагаўся за Наварасійск, на Кахоўскім плацдарме, штурмаваў Сіваш і Перакоп. У 1923 г. за баявыя заслугі падчас грамадзянскай вайны А.І. Антонаў быў узнагароджаны Ганаровай зброяй Рэўваенсавета рэспублікі.

У 1928-1933 гг. Антонаў вучыўся на камандным, а затым на аператыўным факультэтах Ваеннай акадэміі імя М.В. Фрунзе. У Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны захоўваецца асабістая справа А.І. Антонава, у якой знаходзяцца фатаграфіі знакамітага земляка, выпіскі з яго атэстацый розных гадоў і іншыя дакументальныя матэрыялы. Так, у атэстацыі слухача акадэміі Антонава, зацверджанай у кастрычніку 1928 г., запісана: «… сярод падначаленых карыстаецца заслужаным аўтарытэтам. Яго пастаяннае імкненне атрымаць вышэйшую ваенную адукацыю, упартая падрыхтоўка да экзаменаў і добрыя вынікі служаць падставай для паспяховага заканчэння акадэмічнага курсу. Выснова: цалкам адпавядае пасадзе начальніка штаба дывізіі ».

Пасля вучобы Антонаў зноў у войску, паўтара года быў начальнікам штаба 46-й стралковай дывізіі ў горадзе Карасцень, а з кастрычніка 1934 г. па жнівень 1935 г. – начальнікам штаба Магілёў-Ямпольскага ўмацаванага раёна. Затым яго перавялі начальнікам аператыўнага аддзела штаба Харкаўскай ваеннай акругі. З гэтай пасады камандаванне акругі ў 1936 г. накіравала А.І. Антонава як перспектыўнага афіцэра на вучобу ў Акадэмію Генеральнага штаба РККА, якая тады пачала прымаць слухачоў. У ліку першых слухачоў гэтай навучальнай установы былі І.Х. Баграмян, А.М. Васілеўскі, Н.Ф. Ватуцін, Л.А. Говараў, М.В. Захараў і іншыя камандзіры, якія сталі ў гады вайны вядомымі ваеначальнікамі.

У 1937 годзе Аляксей Інакенцьевіч – начальнік штаба Маскоўскай ваеннай акругі, якой камандаваў Маршал Савецкага Саюза С.М. Будзёны. У канцы 1938 г. А.І. Антонава прызначылі старшым выкладчыкам, а праз некаторы час – намеснікам начальніка кафедры агульнай тактыкі Ваеннай акадэміі імя М.В. Фрунзе.

У лютым 1940 годзе яму прысвоена вучонае званне дацэнта, а ў чэрвені гэтага ж года ён атрымаў вайсковае званне генерал-маёра. У сакавіку 1941 г. А.І. Антонаў прызначаны на пасаду намесніка начальніка штаба Кіеўскай Асобай ваеннай акругі. Па сведчанні Маршала Савецкага Саюза І.Х. Баграмяна, які ўзначальваў у гэты перыяд аператыўны аддзел акругі, «А.І. Антонаў здолеў хутка разабрацца ў абстаноўцы, ацаніць усю складанасць абароны дзяржаўнай мяжы».

З першых месяцаў Вялікай Айчыннай вайны генерал-маёр А.І. Антонаў – начальнік штаба Паўднёвага фронту, дзе ў яго асабліва выявіліся якасці буйнога штабнога работніка. Да гэтага часу войскі фронту вялі напружаныя абарончыя баі. У ходзе гэтых баёў штабам Паўднёвага фронту была падрыхтавана і ў лістападзе праведзена Растоўская наступальная аперацыя, у выніку якой была разгромлена 1-я нямецкая танкавая армія, вызвалены Растоў-на-Доне, а праціўнік адкінуты ад горада на 60-80 кіламетраў. За паспяховыя дзеянні ў гэтай аперацыі А.І. Антонаў быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга, яму было прысвоена воінскае званне генерал-лейтэнанта.

З ліпеня 1942 г. Аляксей Інакенцьевіч паслядоўна ўзначальваў штабы Паўночна-Каўказскага фронту, Чарнаморскай групы войскаў і Закаўказскага фронту. Войскі гэтых злучэнняў, праявіўшы выключную ўстойлівасць, спынілі ворага, не даўшы яму авалодаць Чарнаморскім узбярэжжам і прарвацца ў Закаўказзе. За ўмелае кіраўніцтва войскамі генерал-лейтэнант А.І. Антонаў быў узнагароджаны другім ордэнам Чырвонага Сцяга.

У снежні 1942 г. загадам Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання Аляксей Інакенцьевіч прызначаны першым намеснікам начальніка Генеральнага штаба і начальнікам Аператыўнага кіравання. З гэтага часу пачалася актыўная праца А. І. Антонава ў гэтым вышэйшым органе кіравання Чырвонай Арміі. У яго функцыі ўваходзілі збор і апрацоўка аператыўна-стратэгічнай інфармацыі пра становішча, якое складвалася на франтах, падрыхтоўка аператыўных разлікаў і прапаноў па выкарыстанні Узброеных Сіл, непасрэдная распрацоўка планаў ваенных кампаній і стратэгічных аперацый на тэатрах ваенных дзеянняў. Генштаб з’яўляўся таксама адказным за каардынацыю баявых дзеянняў партызанскіх фарміраванняў з злучэннямі Чырвонай Арміі.

У студзені 1943 г. генерал А.І. Антонаў у якасці прадстаўніка Стаўкі быў накіраваны каардынатарам дзеянняў злучэнняў і часцей на Бранскі, затым – на Варонежскі і Цэнтральны франты. Па заканчэнні гэтай камандзіроўкі Аляксей Інакенцьевіч стаў бываць у Стаўцы па некалькі разоў на дзень. Усяго за два гады Антонаў пабываў у Сталіна 238 разоў – больш, чым усе камандуючыя франтамі, разам узятыя, за чатыры гады вайны. Ён старанна аналізаваў зводкі з франтоў, выслухоўваў многіх генералаў і афіцэраў, узгадняў найбольш важныя пытанні з камандаваннем франтоў і дакладваў прапановы Вярхоўнаму Галоўнакамандуючаму.

У красавіку 1943 г. А.І. Антонаву прысвойваецца воінскае званне генерал-палкоўніка, а ў траўні ён вызваляецца ад абавязкаў начальніка Аператыўнага ўпраўлення, застаючыся першым намеснікам начальніка Генеральнага штаба. Вялікі працаўнік і бліскучы знаўца штабной службы, Аляксей Інакенцьевіч моцна трымаў у сваіх руках усе ніткі аператыўнага кіраўніцтва баявымі дзеяннямі шматмільённай арміі. За кошт сваёй багатай эрудыцыі і тады яшчэ маладых сіл ён спраўляўся з гэтым бездакорна.

Першай вялікай стратэгічнай аперацыяй, у планаванні якой А.І. Антонаў прымаў непасрэдны ўдзел, была Курская бітва. За бліскуча спланаваную і паспяхова праведзенуую бітву на Курскай дузе ў жніўні 1943 г. А.І. Антонаву было прысвоена воінскае званне генерала арміі, ён быў узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны I ступені.

Важнай вяхой у жыцці Аляксея Інакенцьевіч стала Беларуская стратэгічная наступальная аперацыя, якая стала верхам вайсковага майстэрства Антонава і да гэтага часу не мае роўных па нябачаных маштабах і задуме. У ходзе яе падрыхтоўкі і правядзення ў поўнай меры раскрыліся арганізатарскія і стратэгічныя здольнасці военачальніка. 20 мая 1944 г. генерал прадставіў на разгляд Стаўкі план гэтай аперацыі, якая атрымала кодавую назву «Баграціён». У выніку магутных удараў чатырох франтоў савецкія войскі разграмілі групу армій «Цэнтр», вызвалілі Беларусь, частку Літвы і Латвіі, уступілі на тэрыторыю Польшчы і падышлі да межаў Усходняй Прусіі, прасунуўшыся на 550-600 кіламетраў. За арганізацыю і правядзенне гэтай аперацыі Аляксей Інакенцьевіч ізноў быў узнагароджаны ордэнам Суворава I ступені.

Беларуская аперацыя яшчэ больш узмацніла дзелавыя ўзаемаадносіны А.І. Антонава з Вярхоўным Галоўнакамандуючым. Менавіта ў гэты перыяд Сталін усё часцей даручаў Аляксею Інакенцьевіч адказныя заданні, уважліва выслухоўваў яго па аператыўных пытаннях. У мемуарах «Генеральны штаб у гады вайны» генерал арміі С.М. Штаменка, які шмат гадоў праслужыў разам з Аляксеем Інакенцьевічам ў Генштабе, адзначаў: «У Вярхоўнага Галоўнакамандуючага А.І. Антонаў карыстаўся бясспрэчным аўтарытэтам. … тут не апошнюю ролю адыграла мужная шчырасць Аляксея Інакенцьевіча, праўдзівасць яго дакладаў, у якіх заўсёды і ўсё строга адпавядала праўдзе, якой бы цяжкай яна ні была ».

Гаворачы пра А.І. Антонава, нельга не згадаць і пра яго дзейнасць у якасці ваеннага прадстаўніка на Ялцінскай і Патсдамскай канферэнцыях ў 1944 і 1945 гг. Сталін ведаў, каго браць: Аляксей Інакенцьевіч у той час быў, бадай, найбольш падрыхтаваным для гэтай мэты ваенным кіраўніком.

У лютым 1945 г. Аляксей Інакенцьевіч быў узнагароджаны ордэнам Леніна, прызначаны начальнікам Генеральнага штаба і ўключаны ў склад Стаўкі. Пад яго кіраўніцтвам была праведзена вялікая і напружаная праца па планаванні і падрыхтоўцы стратэгічных аперацый – Усходне-Прускай, Вісла-Одэрскай, Усходне-Памеранскай, Венскай, Берлінскай, Пражскай і іншых. 4 чэрвеня 1945 г. “за ўмелае выкананне заданняў Вярхоўнага Галоўнакамандавання ў справе правядзення баявых аперацый вялікага маштабу» генерал арміі А.І. Антонаў быў узнагароджаны вышэйшым вайсковым ордэнам «Перамога». Ён застаўся ў гісторыі адзіным генералам – кавалерам гэтай узнагароды.

У першыя дні чэрвеня 1945 г. Генеральны штаб пад кіраўніцтвам А.І. Антонава разам з А.М. Васілеўскім завяршыў распрацоўку плана вайны з Японіяй. У цяжкіх умовах Далёкаўсходняга тэатра ваенных дзеянняў Чырвоная Армія нанесла сакрушальны ўдар па японскіх узброеных сілах. У музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны маецца асобная вітрына, прысвечаная гэтым баявым падзеям. Сярод іншых экспанатаў у ёй размешчаныя фотаздымак генерала Антонава і муляж ордэна «Перамога».

Адразу ж пасля заканчэння вайны Генеральны штаб заняўся распрацоўкай плана дэмабілізацыі воінаў старэйшых узростаў з войска і флоту. Гэтай адказнай працай непасрэдна кіраваў А.І. Антонаў. У сакавіку 1946 г. – лістападзе 1948 г. ён займаў пасаду першага намесніка начальніка Генеральнага штаба. У канцы 1948 г. генерал быў прызначаны першым намеснікам, а з 1950 г. – камандуючым войскамі Закаўказскай ваеннай акругі.

У 1954 г. генерал Антонаў зноў вярнуўся ў Маскву на пасаду першага намесніка начальніка Генеральнага штаба. У музеі Вялікай Айчыннай вайны маецца выпіска з пасяджэння Палітычнага Кансультатыўнага Камітэта дзяржаў-удзельніц Варшаўскай Дамовы аб зацвярджэнні Аляксея Інакенцьевіч Антонава начальнікам штаба Аб’яднаных Узброеных Сіл краін Варшаўскай Дамовы. Гэтую пасаду ён займаў з 1955 г. да канца жыцця.

Памёр Аляксей Інакенцьевіч у росквіце творчых сіл ва ўзросце 65 гадоў 18 чэрвеня 1962 г., пахаваны на Чырвонай плошчы ў Маскве. Яго імем названы вуліцы ў Маскве, Мінску і Гродне.

Беларус Аляксей Інакенцьевіч Антонаў належыць да выдатнай плеяды савецкіх ваеначальнікаў, чый баявы і жыццёвы шлях – генерала, воіна і патрыёта – яркі прыклад вернага служэння Айчыне.

Матэрыял падрыхтавала Алена Абрамчык, старшы навуковы супрацоўнік Дзятлаўскага музея

 Генерал арміі А.І.Антонаў

 Генерал арміі А.І.Антонаў на Ялцінскай канферэнцыі (чацверты злева ў верхнім радзе)

 Плашч А.І. Антонава з Дзятлаўскага музея

Читайте также:

BelarusianEnglishRussian