Музейны архіў апавядае: аўсвайс часоў Вялікай Айчыннай вайны

 Музейны архіў апавядае: аўсвайс часоў Вялікай Айчыннай вайны

Да нас у музей трапілі дакументы Ляпешкі Антона Паўлавіча, жыхара Дзятлаўскага раёна, перададзеныя пры закрыцці Яварскай школы. Ёсць сярод іх пашпарты розных гадоў, некаторыя нават дарэвалюцыйнага часу, датуюцца 1916 годам, калі Антона Ляпешку, 23-гадовага юнака, забіралі служыць у царскае апалчэнне. Маюцца квіткі і падаткавыя кніжкі часоў Буржуазнай Польшчы, а таксама дакументы перыяду Вялікай Айчыннай вайны. Сярод іх – пасведчанне асабістае № 21334 акупацыйнага рэжыму. Выдадзена  на імя Ляпешкі Антона Паўлавіча, 1871 г. нарадэння. На вокладцы – надпіс па-нямецку  «Ausweis». «Ausweis» – самае вядомае абазначэнне дакумента, які сведчыў асобу грамадзяніна СССР у гады Вялікай Айчыннай вайны. Выдаваўся гітлераўцамі на акупаванай імі тэрыторыі Савецкага Саюза. У перакладзе з нямецкага «ausweis» уласна і азначае «пасведчанне». Пісьменнік Алег Смыслоў у кнізе «Палон. Жыццё і смерць у нямецкіх лагерах» прыводзіць успаміны роднага брата знакамітага савецкага паэта Сяргея Міхалкова, Міхаіла, які ў 1941 годзе пад Кіевам трапіў у палон і, паводле яго слоў, да канца вайны, прыкінуўшыся этнічным украінскім немцам («фольксдойчэ»), працаваў у Венгрыі і іншых замежных краінах. Міхаіл Міхалкоў апісваў працэдуру выдачы аўсвайсаў на Украіне мясцовым жыхарам, заключаным у канцэнтрацыйныя лагеры. Украінцы, якія адпускаліся дадому, потым былі запатрабаваны акупацыйным рэжымам на зборы ўраджаю. Кандыдатаў на адпачынак з канцлагера доўга экзаменавалі, іх дапытвалі старасты, якія добра ведалі мясцовасць – падобная дбайнасць праверкі была неабходная, каб лагер не пакідалі рускія ці іншыя зняволеныя, якія пражывалі ва ўкраінскіх сёлах і вёсках. Украінцаў распытвалі пра геаграфічныя асаблівасці населенага пункта кандыдата, пра тое, хто там быў старшынёй калгаса (саўгаса) і пра іншыя дэталі, пра якія старонні чалавек ведаць не мог. Толькі пасля паспяховай здачы падобнага «іспыту» выдаваліся «аўсвайсы».

Доктар гістарычных навук Аляксандр Окаракаў піша, што «пашпартызацыя»  асоб нямецкімі пасведчаннямі, якія выдаваліся жыхарам акупаваных тэрыторый,  у 1943 годзе была сур’ёзным і маштабным працэсам: да гэтага часу амаль 50% насельніцтва СССР пражывала на тэрыторыях, занятых гітлераўцамі (парадку дзвюх тысяч кв. км). «Аўсвайсы» прадстаўлялі сабой пашпарты, паліцэйскія пасведчанні і пропускі. Аўтар кнігі «Дыверсанты Сталіна. Спецназ НКУС у тыле ворага» Аляксей Папоў даследаваў тэму выдачы «Аўсвайсаў» на акупаванай тэрыторыі ў час Вялікай Айчыннай вайны, паколькі для савецкіх разведчыкаў наяўнасць падобных пасведчанняў асобы з’яўлялася неабходнай у іх працы ў тыле ворага. Прыфрантавая паласа падчас вайны дзялілася гітлераўскім камандаваннем на спецыяльныя забароненыя зоны, куды доступ грамадзянскага насельніцтва быў абмежаваны. На дадзеных тэрыторыях паўсюдна вывешваліся інфармацыйныя шчыты з папярэджаннямі на рускай і нямецкай мовах аб недапушчальнасці знаходжання мірных жыхароў у забароненай зоне без суправаджэння нямецкага вайскоўца. Кожны дарослы жыхар такой зоны павінен быў мець часовае пасведчанне або пропуск, які дзейнічаў 10-15 дзён. Пашпартны рэжым на розных тэрыторыях СССР, занятых гітлераўцамі, падтрымліваўся неаднолькава. На Заходнім фронце (Падмаскоўе, Смаленская і Калінінская вобласці) пасведчанні асобы (дакументы на права пражывання) выдаваліся новымі ўладамі па прад’яўленні савецкіх пашпартоў, дзе былі дадзеныя аб рэгістрацыі. Гарадскія ўправы ўручалі мясцовым жыхарам такія пасведчанні, пры гэтым савецкія пашпарты не канфіскоўваліся. Без прапіскі ў савецкім пашпарце новыя нямецкія «аўсвайсы» не выдавалі, і ў дакуменце ўказваўся толькі адзін населены пункт для пражывання, інакш папера лічылася несапраўднай. У акупаваных гарадах Калініне, Кліне і Калузе ў якасці пасведчанняў асобы дзейнічалі савецкія пашпарты або прафсаюзныя квіткі. Але кожны жыхар занятага немцамі горада павінен быў зарэгістравацца ў гарадской управе. Як піша Аляксей Папоў, «аўсвайс» у асобных выпадках маглі выдаць і без прад’яўлення пашпарта (ваеннага білета), але пры гэтым грамадзянін абавязаны быў растлумачыць прычыну адсутнасці савецкіх дакументаў. На Украіне пашпартны рэжым быў больш жорсткія, чым на астатніх акупаваных тэрыторыях СССР – там кожны жыхар населенага пункта быў абавязаны атрымаць «аўсвайс», дзе прастаўлялася нямецкая пячатка, а таксама адціскаліся адбіткі пальцаў ўладальніка дакумента. Ва ўкраінскіх вёсках і сёлах да «аўсвайса» дадавалася даведка ад старасты, якая пацвярджала факт пражывання ў канкрэтным населеным пункце. Дадатковыя пропускі павінны былі атрымліваць гараджане, якія рухаліся ў вёскі і сёлы для набыцця прадуктаў харчавання – у пропуску абавязкова ўказваліся маршрут следавання і час дзеяння прапускнога дакумента. Унутрыраённае перамяшчэнне сялян таксама абмяжоўвалася – без адпаведных даведак нельга было адправіцца з адной вёскі ў іншую. Стараста павінен быў завізаваць у падобным «пасыльным» дакуменце пункт і мэту перамяшчэння. Зноў-такі ў даведцы даваўся дакладны тэрмін, на працягу якога «камандзіроўка» павінна адбыцца, дадаткова паведамляліся звесткі аб тым, наколькі селянін, які перамяшчаўся, надзейны для гітлераўскіх уладаў.

Такія ж парадкі былі і на тэрыторыі Заходняй Беларусі. У аўсвайсе Ляпешкі Антона ўклеены фотаздымак, указаны год нараджэння, месца нараджэння, нацыянальнасць (беларус), веравызнанне (праваслаўны). Выдадзены аўсвайс 29 студзеня 1944 года.

Матэрыял падрыхтавала старшы навуковы супрацоўнік Дзятлаўскага краязнаўчага музея Алена Абрамчык

Читайте также:

BelarusianEnglishRussian