27 кастрычніка – Дзень дзіцячай цацкі: трохі пра гісторыю ўзнікнення цацкі і дзятлаўскіх калекцыянераў

27 кастрычніка – Дзень дзіцячай цацкі: трохі пра гісторыю ўзнікнення цацкі і дзятлаўскіх калекцыянераў

Цацка ва ўсе гістарычныя эпохі была звязана з гульнёй – вядучай дзейнасцю, у якой фарміруецца тыповае аблічча дзіцяці: розум, фізічныя і маральныя якасці. Старажытныя рабаўладальніцкія грамадствы Егіпта, Грэцыі і Рыма пакінулі наступным пакаленням неацэнныя скарбы матэрыяльнай і духоўнай культуры. Нямала цікавага сустрэнем мы, вывучаючы цацку – неад’емную частку старажытнага свету, якая выступае своеасаблівай ілюстрацыяй эпохі. Як і сёння, першай цацкай дзіцяці ў старажытнасці была бразготка. У Старажытнай Грэцыі і Рыме бразготкі дарылі нованароджанаму. Пастукваючы гэтымі бразготкамі, маці і карміцелькі напявалі песні-калыханкі. Аднак гэтыя прадметы мелі і іншае прызначэнне. Ад першабытных часоў захавалася павер’е, што бразготкі сваім шумам адганяюць злых духаў і тым самым аберагаюць дзіця.

У Старажытным Егіпце мы ўпершыню сустракаем цацкі з нескладаным механізмам руху. Старажытныя майстры малявалі іх з вялікім веданнем звычак і характару. Гэтыя мініяцюрныя драўляныя цацкі з дапамогай нескладанага драцянога механізму, які прыводзіўся ў рух рукой дзіцяці, адкрывалі пашчу. Гэты найстаражытнейшы прынцып канструкцыі неаднаразова выкарыстоўвалі і нашы майстры народнай цацкі. І тут і там галоўнае перададзена рухам, усё астатняе ўмоўна і скупа. Шмат пазней з’явілася выява каня. Пра існаванне калясніцы і коней егіпцяне даведаліся ад качавых плямёнаў, якія заваявалі Егіпет у пач. I тыс. да н. э. Вядомыя коні-каталкі зроблены ў V ст. да н. э. Конь быў адной з самых любімых цацак дзяцей Старажытнай Грэцыі.

Вядома, шматлікія драўляныя цацкі не дайшлі да нас, захаваліся толькі з гліны, косці і металу. У глыбокай старажытнасці ўзнікла і такая вядомая нам цацка, як лялька. Самым старажытным егіпецкім лялькам каля 4 тыс. гадоў. Выразаліся яны з тонкіх дошчачак і размалёўваліся геаметрычным узорам, які сімвалізаваў адзенне. Галовы лялек упрыгожваліся парыкамі з драўляных і ніцяных караляў. Але служылі гэтыя лялькі не дзецям, і дарослым і былі звязаны з рознымі формамі рэлігіі той эпохі.

Найстаражытнейшыя егіпецкія лялькі былі пахавальнымі дарамі і закліканы ўпрыгожыць адзіноту памерлага. Лічылася, што чалавечыя малюнкі могуць ажываць і ўплываць на лёсы людзей. Антычныя Грэцыя і Рым пакінулі нам даволі вялікая колькасць лялек. Многія з іх працягвалі насіць культавы характар. Дзяўчаты беражліва захоўвалі гэтыя лялькі да замужжа і напярэдадні вяселля прыносілі іх у дар багіням Артэмідзе і Венеры. Але былі і гульнявыя лялькі. Рабіліся яны з гліны, дрэва і часта былі рухомыя. Рукі і ногі прымацоўваліся да цела з дапамогай нітак і палак. Больш старанна, з дарагіх матэрыялаў, выконваліся лялькі для дзяцей шляхты.

Прасачыўшы за зменамі цацак у храналагічным парадку, мы ўбачым, што цацкі захавалі ў сабе гісторыю чалавецтва. Яны яе відавочцы і сведкі. Вырабы народных промыслаў раскажуць пра этнічныя асаблівасці адносін чалавека да прыроды, пра яго разуменне прыгожага і нават пра нацыянальны характар. Арміі алавяных салдацікаў – пра бітвы ўсіх вякоў і народаў. Машынкі, караблі і самалёты – аб развіцці тэхнічнай думкі. Механічныя цацкі – сведчанне розуму і вынаходлівасці чалавека-творцы.

Цацкі – выхавальнікі і настаўнікі. Бразготкі, пірамідкі, матрошкі, кубікі знаёмяць малых з паняццем формы, колеру, велічыні і колькасці, развіваюць рух і слых. Спартыўныя цацкі развіваюць каардынацыю, сілу, спрыт, вакамер. Канструктары, галаваломкі – інтэлект і ўяўленне. Гэты пералік можна працягваць да бясконцасці.

Віды цацак:

сюжэтныя або вобразныя (лялька, сабака, кот) – па сваім прызначэнні шмат у чым вызначаюць сюжэт гульні. Развіваюць творчасць, удакладняюць і пашыраюць кругагляд дзіцяці, яго сацыяльны вопыт;
дыдактычныя – прызначаны для разумовага і сэнсарнага развіцця і навучання дзяцей (матрошкі, пірамідкі, рознакаляровыя шары, мазаіка, настольныя і друкаваныя гульні)
цацкі-забавы – прызначаны для забавы, ўяўляюць сабой смешныя фігуркі людзей (клоўн куляецца на вертыкальнай лесвіцы) або жывёл (нешта дзюбае курачка);
спартыўныя – прызначаны для рэалізацыі задач фізічнага выхавання і спрыяюць развіццю спрыту рухаў, вакамера, буйной і дробнай маторыкі;
музычныя – прызначаны для развіцця музычнага слыху. Цацкі імітуюць па форме і гучанні музычныя інструменты (музычныя скрыначкі, дудкі, гармонікі і інш.);
тэатралізаваныя – служаць для пастаноўкі сцэнак (лялькі-бібабо, лялькі-марыянеткі, наборы сюжэтных фігурак, маскі);
тэхнічныя – уводзяць дзяцей у свет тэхнікі, знаёмяць са знешнім выглядам тэхнічных прадметаў, з характэрнымі для іх дзеяннямі (машынкі, якімі кіруюць);
будаўнічыя і канструктыўныя – наборы будаўнічых матэрыялаў, лега; цацкі-самаробкі, зробленыя самімі дзецьмі і іх бацькамі.

◙ па ступені гатоўнасці – гатовыя, зборна-разборныя, нарыхтоўкі паўфабрыкатаў для цацак-самаробкаў, матэрыялы для стварэння цацак-самаробкаў;

◙ па выглядзе ужывальнага сыравіны – драўляныя, пластмасавыя, металічныя, цацкі з тканін. У тым ліку набіваныя, гумовыя, з паперы, кардону, з керамікі, фарфору і фаянсу, з драўняна-стружкавых мас, пап’е-машэ і іншых сінтэтычных матэрыялаў.

◙ па велічыні – дробныя (памерам ад 3 да 10 см, зручныя для рукі дзіцяці), цацкі сярэдняга памеру (ад 10 да 50 см), цацкі буйнагабарытныя ( у  рост дзяцей у розныя ўзроставыя перыяды);

◙ па мастацка-вобразным рашэнні – рэальныя, умоўныя, канструктыўныя.

Для развіцця сюжэтна-ролевых гульняў дзяцей важна разгледзець цацкі, розныя па мастацка-вобразным рашэнні: рэальныя, умоўныя і канструктыўныя.

Пад рэалістычнымі цацкамі разумеюцца цацкі, якія перадаюць тыповыя рысы выгляду, яркі характар, індывідуальныя асаблівасці аб’екта. Напрыклад, калі цацка адлюстроўвае сабаку, то ў яе выконваюцца прапорцыі цела, пазнаецца парода.

Ва умоўных цацках больш яскрава вылучаюцца пэўныя дэталі, падкрэсліваюцца знешнія прыкметы прадмета, якія дазваляюць прыстасаваць цацку да гульні і выкарыстоўваць яе дынамічна. Да ўмоўнай цацкі можна аднесці каня-качалку, каня на палачцы. Калі ж гэта сабака, то ў ім перадаюцца прыкметы, характэрныя для ўсіх сабак, якія адрозніваюць яе ад іншых відаў жывёл.

Канструктыўныя цацкі ўяўляюць сабой змястоўны будаўнічы матэрыял, асобныя часткі якога змацоўваюцца. Гэта часткі дома, аўтамабіля, трактара, робата і т. п.

Так, у класіфікацыі пад рэалістычнымі цацкамі разумеюцца такія, якія ўяўляюць дакладныя копіі прадметаў. Аднак дакладныя копіі рэальных прадметаў называюцца мадэлямі, а не цацкамі.

Веданне класіфікацыі цацак з улікам іх гульнявых функцый дазваляе педагогу накіроўваць і развіваць творчыя сюжэтна-ролевыя гульні дзяцей.

Цацка з’яўляецца важным сродкам выхавання, фарміравання асобы дзіцяці, спрыяе разумоваму, фізічнаму і эстэтычнаму развіццю. У славянскіх народаў цацка заўсёды была памочнікам, радасцю дзіцяці, з ёй жыццё было дабрэйшым і весялейшым.

У калекцыі дзятлаўчаніна Вячаслава Іванавіча Андруніна таксама маюцца цацкі. Гэта, у асноўным, цацкі, якія ствараліся ў савецкі перыяд: гумовыя, пластыкавыя, драўляныя. Апошнім часам ён вельмі захапіўся збіраннем цацак, адвёў для іх спецыяльнае месца ў сваім сховішчы. Збірае цацкі і наш музей. Калі ў жыхароў Дзятлаўшчыны ёсць магчымасць перадаць нам старыя цацкі, будзем вельмі ўдзячныя.

Матэрыял падрыхтавала Алена Абрамчык, старшы навуковы супрацоўнік Дзятлаўскага музея

Читайте также:

BelarusianEnglishRussian