Да 280-годдзя з дня нараджэння Яакава Кранца: магід з Дзятлава

Да 280-годдзя з дня нараджэння Яакава Кранца

Магід з Дзятлава

Рабін Кранц набыў вядомасць як прапаведнік, які надаваў сваім пропаведзям форму прыпавесцяў (притч). Гэта дазваляла данесці самыя складаныя філасофскія канцэпцыі да любога слухача, нават самага непадрыхтаванага.

Рабі Яакаў бар Зееў Кранц (Магід з Дубна; 5501-5565 / 1741-1804 / гг.) – вядомы даршан (грамадскі прапаведнік) –  нарадзіўся ў мястэчку Зецела (Жэтл), сучаснае Дзятлава.

Вучыўся ў свайго бацькі, Зеева Кранца, зецельскага рабіна. Ужо ў юнацтве ён ведаў на памяць цэлы шэраг трактатаў Талмуда. Выступаў у сваім мястэчку з публічнымі тлумачэннямі Торы.

Калі Кранцу было 18 гадоў, ён упершыню наведаўся ў Вільню і пазнаёміўся з Віленскім Гаонам. Ён прадставіў вялікаму мудрацу некалькі сваіх самастойных адкрыццяў, зробленых пры вывучэнні некаторых фрагментаў Танаха і мідрашэй. Віленскі Гаон высока ацаніў прапанаваны юным госцем  падыход да вырашэння праблем, і з таго часу паміж імі ўсталяваліся асабліва цёплыя адносіны.

Сустрэча з Гаонам абудзіла ў юнаку гарачае імкненне да святасці і паклала адбітак на ўвесь яго лад жыцця. Пачынаючы з васямнаццаці гадоў і да канца сваіх дзён ён ўставаў заўсёды ў поўнач, ішоў у Дом Вучэння і там босы, седзячы на ​​падлозе, як у дзень Дзявятага ава, чытаў Цікун хацот – паўночную малітву, у якой аплакваецца разбурэнне Храма. На золку ён акунаўся ў святыя вады міквы нават у халодныя дні.

У той жа год, неўзабаве пасля наведвання Вільні, р. Яакаў ажаніўся і пасля вяселля пасяліўся ў г. Мяжэрычы, дзе жыла сям’я цесця. Займаючыся ў доме вучэння, ён даваў для найбольш адораных юнакоў ўрокі, а па святах і ў шабат выступаў перад усёй суполкай са сваімі тлумачэннямі Пяцікніжжа і пропаведзямі.

Цесць ўзяў р. Яакава кампаньёнам ў сваю справу, і таму ў маладога даршана была магчымасць выкладаць Тору, не патрабуючы ўзнагароды за сваю працу. Аднак праз два гады цесць збяднеў, і р. Яакаву давялося стаць вандроўным даршанам. Ён пераходзіў з мястэчка ў мястэчка і з горада ў горад, выступаючы ў сінагогах перад суполкамі.

У перыяд гэтых блуканняў склаўся ўнікальны стыль выступленняў, што выдзяляюць р. Яакова Кранца з мноства іншых прапаведнікаў. Асновай яго тлумачэнняў станавіліся дасціпныя прыпавесці, пабудаваныя, як правіла, на матэрыяле народнага жыцця, добра знаёмай слухачам. Яго прыпавесці дапамагалі ўбачыць праблему глыбей і вырашыць яе нечакана проста і лёгка. Дзякуючы такому падыходу, вельмі складаныя пытанні станавіліся яснымі і даступнымі для разумення.

Заклікаючы слухачоў да праведнага жыцця, р. Яакаў не запалохваў іх карамі і не звяртаўся да тэатральных воклічаў, уласцівых шматлікім іншым даршанам. Ён зачароўваў сэрцы сваімі апавяданнямі, а затым раптам падводзіў слухачоў да тых высноў, якія непазбежна вынікалі з выкладзеных ім гісторый і прыпавесцяў.

Падчас сваіх вандровак р. Яакаў абышоў не толькі многія раёны Беларусі, Польшчы і Украіны, але і пабываў у Нямеччыне, у тым ліку і ў Берліне, дзе сустракаўся з Давідам Фрыдлендарам, адным з лідараў «асветнікаў».

Маюцца ўспаміны пра тое, што берлінскія «асветнікі» запрасілі р. Яакава ў сваю раскошную сінагогу, у якой сцены былі абліцаваны мармурам і ўпрыгожаны ляпнымі кветкамі, а каўчэг са скруткамі Торы быў зроблены са срэбра і аздоблены золатам. Самі скруткі былі надзеты на залатыя стрыжні і абгорнуты ў дарагія шаўковыя пакрывалы. Адзін з «асветнікаў» сказаў р. Яакаву: “Паглядзі, у якія раскошныя адзенні мы апраналіся Тору і якія палацы для яе будуем. А ў вас, у Літве і Польшчы, шмат хто лічыць нас адрачэнцамі. Вы ж самі сцвярджаеце, што адданыя Торы ўсёй душой, а апранаеце яе ў старыя страпаныя чахлы, а вашы сінагогі цесныя і цёмныя. Дык скажы нам, хто ставіцца да Торы з большай пашанай – вы ці мы».

Р. Яакаў адказаў на пытанне прыпавесцю. Жылі-былі дзве сястры, адна з якіх выйшла замуж за багатага чалавека з далёкага горада, а другая – за бедняка, які жыў у іх мястэчку. Праз гады багатая сястра вярнулася, каб наведаць бедную і падзяліцца з ёй сваімі журботамі. Яна сказала: «Сапраўды, я жыву ў палацы, апранута, як царыца, і ўпрыгожаная каштоўнасцямі, але жыццё мне не ў радасць, таму што паміж мной і мужам няма душэўнай сувязі: ён ніколі не пытае ў мяне парады і не прыслухоўваецца да майго голасу. А часам ён атрымлівае асалоду з іншымі жанчынамі; я ўсё гэта бачу, але вымушана цярпець». Другая сястра распавяла: «Мы сапраўды жывем у беднасці, і часам нам не хапае нават хлеба і адзення. Але я вельмі шчаслівая: мой муж кахае мяне ўсёй душой і мае жаданні святыя для яго». «Да чаго ж я зайздрошчу табе!  – сказала багатая сястра. – Як бы я хацела, каб мой лёс быў падобны да твайго».

Пасля шматгадовых падарожжаў р. Яакаў пасяліўся ў горадзе Дубна на Валыні. Ён стаў гарадскім магідам, выступоўцам з публічнымі ўрокамі ў сінагозе. Штодня пасля паўдня ён даваў ўрок па Талмудзе, а затым, да вячэрняй малітвы, выступаў перад усёй суполкай з тлумачэннямі Торы і этычнымі павучаннямі, у якія па-майстэрску ўплятаў свае прыпавесці.

 

Абжыўшыся на Украіне, р. Яакаў апынуўся ў асяроддзі, дзе хасідызм умацаваў свае пазіцыі. Улічваючы патэнцыйныя небяспекі, звязаныя з гэтым новым рухам, р. Яакаў заклікаў сваіх слухачоў да асцярожнага стаўлення да традыцый. Ён падкрэсліваў, што небяспечна не толькі адкідаць, падобна «асветнікам», звычаі, якія жылі на працягу стагоддзяў, але не менш небяспечна і дадаваць, падобна хасідам, новыя мудрагелістыя формы служэння, якія ў папярэдніх пакаленнях былі часткай толькі нямногіх знаўцаў тайнага вучэнні. Гэты тэзіс р. Яакаў, як звычайна, ілюстраваў мудрай прыпавесцю.

“Адзін сусед заняў у іншага сталовыя прыналежнасці. Але замест адной ўзятай лыжкі ён вярнуў дзве і замест адной талеркі – дзве. На пытанне ўладальніка посуду сусед растлумачыў: «Калі я прынёс лыжку да сябе дадому, яна зацяжарыла і нарадзіла яшчэ адну лыжку. І тое ж самае здарылася з талеркай”.

Праз некаторы час сусед зноў прыйшоў з просьбай. На гэты раз яму патрэбна была вялікая сярэбраная лампада, каб асвячаць ёй сямейнае свята. Уладальнік лампады з задавальненнем выканаў яго просьбу, спадзеючыся, што назаўтра сусед верне яму дзве лампады. Але мінула ўжо некалькі дзён, а сусед не вяртаў нават тую лампаду, якую ўзяў. На пытанне ўладальніка лампады сусед растлумачыў: «Калі я прынёс тваю лампаду да сябе дадому, яе раптам хапіў ўдар і яна раптоўна памерла. Прыміце мае спачуванні!”. Уладальнік лампады закрычаў: «Што ты здзекуешся з мяне! Чулі вы такое, каб лямпа памірала ад удару ?!» Аднак сусед спакойна запярэчыў: «А хіба ты чуў калі-небудзь, каб лыжкі і талеркі нараджалі? І паколькі ў мінулы раз ты паверыў мне, што сталовыя прыналежнасці здольныя нараджаць, то і цяпер ты абавязаны паверыць мне, што сярэбраныя лампады часам паміраюць».

І сапраўды, калі людзі дадаюць новыя містычныя звычаі, можа здарыцца, што яны адкінуць іншыя важныя запаведзі, якія патрабуюць вялікіх выдаткаў сіл і часу, – напрыклад, запаведзь вывучэння Торы. Яны падумаюць: калі запаведзі могуць размнажацца, то, верагодна, яны могуць і паміраць. Вось таму Тора і навучае: “Не дадавайце да таго, што я загадваю вам, і не адымайце ад гэтага».

Магід з Дубна быў адзіным чалавекам, да якога Віленскі Гаон звяртаўся з сяброўскімі пасланнямі (Гаон настолькі цаніў кожнае імгненне, што не пісаў у расстанні нават уласным сынам).

У 1791 годзе р. Яакаў атрымаў ліст, у якім Гаон пісаў: «Я прашу, любячы цябе ўсёй душой, наведаць мяне … Вось ужо трынаццаць гадоў, як ты ў мяне не быў, і цяпер мая душа імкнецца ўбачыць цябе».

Р. Яакаў неадкладна адправіўся ў Вільню і на ўсім шляху не зрабiў ніводнаго прыпынку для адпачынку. На працягу многіх месяцаў хваробы р. Яакаў даглядаў Гаона і вучыўся з ім разам.

Прайшло пяць гадоў. Гаон перажыў цяжкую хваробу, але адчуваў сябе дрэнна. Ён яшчэ раз паклікаў Кранца да сябе. Атрымаўшы ліст, р. Яакаў назаўжды пакінуў Дубна, дзе правёў каля васямнаццаці гадоў, і вярнуўся ў Літву, да Гаона.

Засталіся ўспаміны пра тое, што родныя Віленскага Гаона, занепакоеныя станам яго здароўя, папрасілі р. Якова паўплываць на вялікага мудраца, якому, па меркаванні лекараў, былі жыццёва неабходны спакой і адпачынак. У сяброўскіх гутарках, абмяркоўваючы з Гаонам вельмі складаныя праблемы Торы, р. Яакаў часта звяртаўся для аргументацыі да сваіх прыпавесцяў, бывала, многія з іх нараджаліся проста ў ходзе дыскусіі, яны былі дасканалыя па форме і заўсёды раскрывалі самую сутнасць праблемы.

Захаваліся сведчанні, што Гаон, уражаны мастацтвам Яакава, спытаўся: «Як табе ўдаецца імгненна ствараць выдатныя прыпавесці, у дакладнасці адпаведныя тэме, якая абмяркоўваецца?»

Р. Яакаў адказаў на пытанне прыпавесцю. Адзін кароль вельмі захапляўся стральбой з лука. І вось аднойчы, праходзячы праз векавую дуброву, кароль убачыў, што на многіх дрэвах былі намаляваны мішэні і ў кожнай з мішэняў, якраз пасярэдзіне, тырчала страла. Уражаны кароль адшукаў удалага стрэлка і спытаўся ў яго: «Скажы, прыяцель, якім чынам табе ўдаецца кожны раз трапляць у сярэдзіну мішэні? Я таксама вопытны стрэлак і ўсё ж часам дапускаю промах». «Усё вельмі проста, Ваша Вялікасць, – растлумачыў стрэлак. – Вы, напэўна, спачатку размяшчаеце мішэнь, а потым стараецеся трапіць у сярэдзіну. Я ж раблю наадварот – спачатку страляю, а потым малюю мішэнь вакол таго месца, куды ўваткнулася страла. Вось таму ў мяне ніколі не бывае промахаў».

– Гэтак жа і я, – растлумачыў Магід з Дубна сутнасць свайго метаду. – Спачатку я імкнуся адшукаць рашэнне праблемы, і толькі пасля таго, як яно становіцца мне зусім ясным, я малюю вакол “мішэнь” – прытчу, дакладна прыдатную да майго “стрэлу”.

Пасля смерці Віленскага Гаона ў 1797 годзе р. Яакаў быў на працягу двух гадоў магідам ў польскім горадзе Холм, а затым, да канца жыцця, – у Замосці, на поўдзень ад Холма (пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 г. гэтыя гарады адышлі да Аўстрыі).

Р. Яакаў Кранц, Магід з Дубна, памёр у Замосці ў 1804 годзе.

Яго прыпавесці і тлумачэння Торы былі выдадзены пасля яго смерці па чарнавых запісах, зробленых ім для памяці, а таксама па ўспамінах яго вучняў. Прыпавесці, у якіх тлумачыўся тэкст Пяцікніжжа, сабраны ў кнізе Аэль Яакаў (шацёр Якава) і Мішлен Яакаў (прыпавесці Якава), а прыпавесці, якія адносяцца да “пяці скруткаў” увайшлі ў зборнік Калі Яакаў (Голас Якова). Яго этычныя навучанні і пропаведзі склалі кнігу Сеферамідот (Кніга аб якасцях характару), якая стала адным з шэдэўраў літаратуры мусара (яўрэйскай этыкі).

На жаль, фотаздымка Яакава Кранца няма, таму мы змяшчаем фотаздымак рабіна з інтэрнэта.

                   Матэрыял падрыхтавала Алена Абрамчык, старшы навуковы супрацоўнік Дзятлаўскага музея

Читайте также:

BelarusianEnglishRussian