Дзятлаўскі дзяржаўны гісторыка-краязнаўчы музей

Прыкладна ў XIX - пачатку XX стст. Дварэц перайшоў ва ўладанне роду Пратасевічаў.

У 1866 годзе сюды вярнуўся з Польшчы малады гаспадар Міхал Пратасевіч з прыгажуняй жонкай Апалінай (з роду Жураўскіх з-пад Варшавы). У Польшчы Міхал Пратасевіч перайшоў з грэка-каталікоў у каталікі дзеля сваёй каханай. На паўднёвым баку мястэчка імі быў пабудаваны мураваны двухпавярховы палац, абкружаны цудоўным паркам.

Недалёка ад палаца (каля 500 м ад яго) знаходзіўся гаспадарчы двор, ад якога да палаца вялі тапалёвыя ды яловыя алеі.

 Таксама быў пабудаваны і млын. Была створана водная сістэма для стварэння аптымальных умоў для яго працы: пабудаваны шлюзы на рацэ Моўчадзь, утварылася вялікае возера, гасцінец меў на гэтым участку ўжо два масты , таксама была створана сістэма сажалак, берагі возера былі ўмацаваны насыпнымі дамбамі. Для ўмацавання берагоў ля млына былі высаджаны італьянскія таполі, частка іх захавалася да нашага часу.

 Гэта быў цяжкі час для Дварца. Мясцовая шляхта, за ўдзел у паўстаннях была знішчана. Дварэц запоўнілі чужынцы (расійская ўлада), якія не клапаціліся аб яго дабрабыце – вуліцы патаналі ў гразі, высякаліся векавыя дрэвы, касцёл, пабудаваны ў XVI ст. у выніку пажару быў знішчаны. І нягледзячы на свае сціплыя даходы, Пратасевічы зрабілі ўсё магчымае дзеля надання Дварцу прыстойнага выгляду. Пад час іх уладальніцтва былі забрукаваныя ўсе вуліцы мястэчка і цэнтральная плошча, высаджана ўздоўж іх мноства дрэў, адбудавана новае памяшканне школы. Праводзіліся двухдзённыя кірмашы два разы на год. Дварэц як культурны і эканамічны цэнтр стаў зноў узрастаць. Неаднаразова Пратасевічы хадайнічаюць перад расійскімі ўладамі аб дазволе на будаўніцтва храма. І толькі на пачатку 90-х гадоў дазвол быў атрыманы. Але сродкаў сям’і хапіла б толькі на драўляную пабудову. Дварэцкая шляхта, што магла б дапамагчы, даўно была знішчана. Апаліна хадайнічае перад сваімі далёкімі родзічамі Радзівіламі, і атрымлівае сродкі на будаўніцтва храма. Больш таго – з Нясвіжскай цагельні дастаўлялася спецыяльна вырабленая цэгла. Прыгожы храм быў асвечаны ў лістападзе 1905 г, аднак Апаліна Пратасевіч не адстаяла першае набажэнства ў храме, яна памерла 24 мая 1905 г. Пасля смерці жонкі Міхал Пратасевіч прадаў сваю маёмасць, зямлю і на атрыманыя грошы ў Італіі заказаў помнік на магілу сваёй сям’і. Помнік быў дастаўлены ў Дварэц і ўстаноўлены на могілках. Сам Міхал Пратасевіч ад’ехаў у Польшчу, бліжэй да старэйшай дачкі, што жыла там пасля замужжа. Свой двухпавярховы палац і млын Міхал Пратасевіч падараваў касцёлу.

Першая згадка пра Жукоўшчыну датуецца 1449 годам, калі было атрымана ва ўладанне Міхалам Корсакам.  Корсакі – гэта адзін са старажытных родаў у Вялікім княстве Літоўскім. Яны мелі пячатку і герб з выявай двайнога якара. У Жукоўшчыне нарадзіўся такі прадстаўнік гэтага роду,  як Раймонд Корсак (1768 – 1817гг.), паэт, перакладчык, сябра аднаго з кіраўнікоў касцюшкоўскага паўстання Якуба Ясінскага, палкоўнік.

Неагатычны палац  збудаваны быў пры Эдмундзе Корсаку каля сярэдзіны ХІХ ст. і існаваў у Жукоўшчыне да канца 40-х гадоў XX ст.  Ён складаўся з двухпавярховага пяціаконнага галоўнага корпуса,  да простакутнага ў плане аб’ёму з правага боку была дабаўлена чатырохпавярховая квадратная вежа. Пры ўваходзе да палацу меўся ганак з двумя слупамі, якія трымалі вялікі балкон. З боку пяціаконнага фасада быў трохпавярховы рызаліт. Аднолькава як вежу, так і рызаліт вянчаў зубчаты зтык, а таксама вежачкі, характэрныя для неаготыкі.  Рызаліт, які меў невялікі ганак з балконам, на вышыні трэцяга паверха быў дэкараваны гербавым картушам. Палац быў размешчаны такім чынам, што галоўны фасад з балконам выдатна праглядаўся праз возера.

Вядома таксама, што ў 30-я г. ХХ ст. у палацы была асаблівая сістэма ацяплення: унутры  сцен былі хады, куды з печак, што меліся ў кожным пакоі, ішло цёплае паветра, дымок, які часта можна было бачыць, калі тапілі печы. З-за гэтага сцены з надворку былі цёплыя, прыхіліўшыся да іх можна было сагрэцца.  

У адным з пакояў на другім паверсе была шафа ў сцяне, якая адчынялася механізмам аўтаматычна.   Быў у палацы і пакой смеха з 4-ма ці  5-цю крывымі люстэркамі.

У 1940 – 1941 гады ў палацы размяшчалася школа, у гады  Ваялікай Айчыннай вайны  ён гарэў, а пасля яго ўзарвалі.

Пры Эдмундзе Корсаку быў закладзены модны ў сярэдзіне ХІХ ст. пейзажны парк,  які фармаваўся як залежны элемент маёнтка ад завода, сажалак. Бакавы фасад палаца глядзеў на “Вялікае возера пад млынком”. Паміж возерам, сажалкай і вежай палаца быў вялікі луг, на якім спраўлялі  дажынкі,  каляды.

Ад  трохпавярховага рызаліта з гербавым картушам ішла сцежка ў сад да чатырохкутнай лядоўні і ранжарэі – прыбудовы, дзе быў басейн з карпамі.

У 1869 годзе быў заснаваны вінакурны завод, які працаваў пры дапамозе пары. Гэта быў двухпавярховы мураваны будынак. Меліся два вінных склепы: адзін пад заводам, другі ў будынку свірна. Па-за заводам знаходзіўся конны прывад, а для падымання бульбы на гарышча будынка – калаўрот. Каля ўвахода мясцілася валоўня са скрынямі для брагі. Кватэра кантралёра была ў асобным доме і складалася з двух пакояў, кухні, сенцаў, каморы, прыбіральні. Завод працаваў да пачатку Вялікай Айчыннай вайны, а пасля ў напалову зруйнаваным будынку была лазня.  Пасля вайны, калі пачалі ўсё адбудоўваць, цэглу са сцен  завода перавезлі ў в. Парэчча.

 З сядзібна-паркавага комплекса да цяперашняга часу захаваўся толькі парк. 

У першы тыдзень верасня ўрачыста адзначаюцца Дні Еўрапейскай спадчыны, прысвечаныя сядзібным паркам Беларусі.

Рамантычны свет беларускай дваранскай сядзібы даносяць да нас шматлікія захаваныя ў Беларусі маёнткі. Гаспадарчая дзейнасць, заняткі мастацтвам, балі, маскарады, паляванні, гулянні, сельскія святы, заняткі ў сядзібнай бібліятэцы, сама беларуская прырода нараджалі філасофска-сузіральніцкае ўспрыманне навакольнага свету, уплывалі на характар чалавека.

У ваколіцах Дзятлава знаходзіцца сядзіба Жыбартоўшчына,  якая звязана з імем славутага Ігната Дамейкі, філамата, вучонага-мінеролага, горнага інжынера, рэктара ўніверсітэта ў Санцьяга, нацыянальнага героя Чылі.

У гістарычных крыніцах маёнтак упершыню ўпамінаецца ў 1784 г. У  1812 г. уладальнікам маёнтка становіцца Ігнацій Казіміравіч Дамейка, рэгент галоўнага Трыбунала ВКЛ, маршалак шляхты Гродзенскага павета. У 1819 г. ім быў пабудаваны сядзібны дом – мураваны аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак з двухсхільным дахам.  Высокі паўпадвальны паверх зроблены з бутавага каменя, на адным з якіх высечаны надпіс: “1819 r.  Ignacy Domeyko”.   Фасады атынкаваныя, аддзяляюцца аконнымі праёмамі і  завершаны карнізам. Маёнтак быў складаным гаспадарча-вытворчым арганізмам з вялікай колькасцю пабудоў, а таксама ўключаў раллю, сенажаці, сады, гароды, сажалкі.

У канцы XVIII – пачатку XIX ст. у сваіх маёнтках землеўладальнікі рабілі паркі новага пейзажнага тыпу.  Пейзажны парк прадугледжваў самотнае сузіранне прыроды, гэтаму спрыялі і доўгія звілістыя дарожкі і   сцяжынкі сярод гаяў,  уздоўж сажалак.

Забудова парка была закладзена ў пачатку XIX ст. Асновай архітэктурна-ландшафтнага рашэння парку з’яўляецца сістэма штучных вадаёмаў, якія мелі дэкаратыўнае і гаспадарчае значэнне. Аднатыпнасць раўніннага  пейзажу кампенсавалася стварэннем трох сажалак шляхам узняцця вады невялікага раўчука пры дапамозе шлюзаў, што надавала тэрыторыі маёнтка асаблівую маляўнічасць. Парк, размешчаны ўздоўж сажалак, меў выцягнутую канфігурацыю і паркавы ландшафт фармаваўся ў арганічнай сувязі з сажалкамі.  Маляўнічы пейзаж вадаёмаў дапаўнялі масткі, альтанкі. Аснову парка складалі дрэвы мясцовых парод: ліпа, елка, клен, каштан, ясень, дуб.

З сярэдзіны XIX ст. была створана характэрная сістэма дарог, у якой асноўную ролю выконвала шырокая акружная дарога, да якой прымыкалі грунтовыя дарогі.  Такая сістэма дарог  была  характэрнай рысай у  сядзібна-паркавых ансамблях да першай чвэрці XX ст.

У маёнтку Жыбартоўшчына галоўная дарога існавала з боку Дзятлава. Ад сажалак дарога вяла да жылога дома, у в. Засецце дарога праходзіла праз маёнтак і была засаджана вярбой.  Вакол сажалкаў  былі пракладзены алеі. Усе дарогі былі грунтовыя.

Уладальнікі  маёнтка, маёмаснае становішча якіх пагаршалася з кожным годам, прадавалі частку земляў сялянам. А ў 1939 г. апошнія ўладальнікі  Ігнацій  і Марыя Дамейка  эмігрыравалі. Сямейны архіў быў перададзены мясцоваму жыхару.

Драматычнай была гісторыя маёнтка ў  гады Вялікай Айчыннай  вайны.  У 1941 г. у доме жылі немцы, на вуліцы рамантавалі баявую тэхніку. Гаспадарчы блок быў агароджаны калючым дротам,  там трымалі зняволенных і адтуль вазілі на растрэл партызанскія сем’і.

З 1944 г.  у доме быў размешчаны дзіцячы дом, з 1963 г. жылыя і гаспадарчыя пабудовы перададзены медыцынскім установам.

Такім чынам, да цяперашняга часу з сядзібнага комплекса Жыбартоўшчына захаваўся толькі жылы дом, фрагменты алей і 3 сажалкі.

Касцёл пабудаваны Казімірам Львом Сапегам у 1646 годзе, аб чым сведчыць надпіс на франтоне над франталам на лацінскай мове: “На славу Усемагутнага Бога і ў гонар Узнясення Прачыстай гэты храм збудаваў Казімір Леў Сапега, падканцлер ВКЛ, Слонімскі дзяржаўца 1646 Н.Х.”.
Казімір Леў Сапега (1609-1656), сын вядомага дзяржаўнага дзеяча Льва Іванавіча Сапегі, быў адным з найбольш адукаваных людзей свайго часу. Вучыўся ў Віленскай акадэміі, затым працягваў адукацыю ў многіх еўрапейскіх універсітэтах. Правёў некалькі гадоў за граніцай, у Германіі, Францыі, Нідзерландах, Італіі. Ведаў восем еўрапейскіх мовах, часта выконваў дыпламатычныя даручэнні, быў адным з паслоў пры падпісанні Палянаўскага міру з Масквой (1634). Казімір Леў быў вядомым сецэнатам і бібліяфілам. Ён заснаваў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі і падараваў туды Ружанскі кнігазбор – 3000 кніг. Падканцлер Сапега заснаваў многа храмаў і манастыроў, сярод іх выдатны ансамбль манастыра картузаў у Бярозе.
Высокімі мастацкімі якасцямі адзначаецца Дзятлаўскі касцёл. Ён належыць да самабытных помнікаў архітэктуры 1-й палове ХVІІ ст., у якіх спалучаюцца рысы рэнесансу, ранняга барока з рэшткамі готыкі. Храм аднафенавы – з паўцыркулярнай апсідай, бакавыя сцены рытмічна падзелены высокімі прамымі кантрфорсамі, паміж якімі прарэзаны вялікія аконныя праёмы з паўцыркулярнымі завяршэннямі. Неф перакрыты цыліндрычным скляпеннем з паспалубкамі, якія абапіраюцца на масіўныя лапаткі. Фасад храма перабудаваны ў 1751 годзе, пасля пажару, у стыле “віленскага барока”: надстроены высокія ажурныя трохярусныя вежы, завершаныя маленькімі купаламі з каванымі крыжамі: паміж вежамі стромы фігурны франтон (калісьці ў ім змяшчаўся гадзіннік). Захаваўся першапачаткавы каменны партал з алебастравай ляпнінай у стыле ранняга барока. Карніз увенчаны кампазізыяй з картуша і дзвюх ваз па баках. Картуш мае форму глыбокай рамы з паўцыркулярным верхам у якой знаходзіцца гарыльеф Маці Божая з Дзіцём Ісусам – рэдкі ўзор каменнай пластыкі ранняга барока на Беларусі. На сценах касцёла намаляваны 10 абразаў-роспісаў. Але ўжо да пачатку ХVІІ ст. яны паасыпаліся. Драўляныя разьбяныя алтары, арган, абразы, партрэты Льва Сапегі і Гілярыя Палубінскага згарэлі ў час вялікага пажару Дзятлава ў 1743 годзе.
Цяперашні выгляд касцёл атрымаў пасля рэстаўрацыі ў 1751 годзе архітэктарам А.Асікевічам за кошт ваяводы навагрудскага Фаусціна Радзівіла і яго жонкі Барбары (родам з Завішаў). Тады выкананы сем алтароў са штучнага мармуру і дэкаратыўнае аздабленне інтэр’ера ў стылі ракако. У прэзбітэрыі знаходзіцца ансамбль з трох алтароў, злучаных аркамі. Галоўны алтар двух’ярусны. У ніжнім ярусе чатыры калоны, паміж якімі стаяць скульптуры св. Адальберта і св. Станіслава. Разьбяны гарыльеф у цэнтры

прадстаўляе на фоне воблакаў Бога-Айца ў папскай ціяры, які трымае перад сабою крыж з распятым Ісусам.
У другім ярусе, дэкараваным пілястрамі, карнізамі, кансолямі і вазамі, на воблаку паказана Маці Божая ў кароне. Алтарная кампазіцыя мае працяг на скляпенні ў выглядзе картуша з херувімамі і усевідушчым вокам.
Спалучаныя з галоўным алтаром двух’ярусныя алтары св.Марыі Магдалены і св. Барбары маюць па дзве калоны і скульптуры ўнізе і па карціне ў цэнтры абодвух ярусаў. Левы алтар змяшчае карціны “св. Магдалена” і “Узнясенне”, скульптуры св. Мікалая і св. Георгія. У правы – карціны “св. Барбара”, “св. Сямейства” і скульптуры св. Удальрыка, св. Фаўстына”.
Рысы ракако маюць алтары ў нефе касцёла: Маці Боскай Вострабрамскай, Ісуса, Георгія, Яна Непамука, а таксама амбон і картушы са скульптурнай групай “Водахрышча” і эпітафіяй Мікалая Фаўстына Радзівіла з яго партрэтам.
Мастацкае аздабленне касцёла нагадвае ляпніну касцёлаў Вільні і Слоніма і выканана пэўна майстрамі віленскай школы.

У мінулым годзе ў Дзятлаўскім музеі экспанавалася выстава “Халодная зброя” віцебскага калекцыянера Рамазана Махмудава. Нядаўна ён завітаў да нас з выставай “Агнястрэльная зброя”.
Адпраўной кропкай у гісторыі агнястрэльнай зброі можна лічыць вынаходніцтва пораху 3500 гадоў назад у Кітаі. Але ж афіцыйнай датай узнікнення лічыцца 14 стагоддзе.
Выкарыстанне энергіі пораху пачало новую эру ў ваеннай справе- з’яўленне артылерыі, а затым, у тым жа 14 стагоддзі, узнікненне асобнай галіны артылерыі - ручной агнястрэльнай зброі.

Да канца 15 стагоддзя асновай войска была цяжкаўзброенная конніца, якая складалася з узброенных халоднай зброяй рыцараў-феадалаў. У далейшым галоўным родам войск становіцца наёмная пяхота, узброенная агнястрэльнай зброяй. На пачатку свайго існавання новая зброя мела шмат недахопаў: страляла не трапна і на малыя адлегласці, была цяжкай і нязручнай. Да таго ж, у сырое надвор’е было складана падтрымліваць гарэнне фіціля, з дапамогай якога адбывалася ўзгаранне зараду.

Читать полностью эту запись »