Дзятлаўскі дзяржаўны гісторыка-краязнаўчы музей

“На вадаёмах Панямоння”. Пад такой назвай 15 снежня у музеі пачала працаваць выстава  з фондаў Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея. На ёй прадстаўлена больш за 40 экспанатаў. Сярод іх кнігаўка, турухтан, вялікая паганка, выдра, вялікі бугай, бабёр і іншыя.

 Прынёманскі край! Гэта адзін з маляўнічых куткоў роднай Беларусі. Прырода шчодра надзяліла наш край разнастайнымі ландшафтамі, вядомымі сваёй непаўторнай прыгажосцю, багаццем рэк і азёр, векавымі пушчамі і асобнымі невялікімі ўчасткамі лесу з каштоўнымі пародамі дрэў. У нашым краі звыш 180 помнікаў прыроды.  Гэта старажытныя паркі, каштоўныя сваім прыродным складам, геалагічныя агаленні і камяні – волаты, якія распавядаюць аб гісторыі прыроды нашага краю.

Даволі багатая фауна Гродзеншчыны. На тэрыторыі вобласці можна сустрэць звыш 50 відаў млекакормячых. Гэта грацыёзныя дзікія козы, флегматычныя барсукі, каварныя рысі, выдры, куніцы, вогненныя лісы.

Над лугамі, палямі, балотамі параць ястрабы, канюкі, асаеды, каршуны, беркуты. Дудзіць удот, свішча залатая івалга.  А ў ранішнім сонцы танчаць шэрыя жураўлі. Больш за дзвесце трыццаць відаў птушак жывуць у нашых лясах, балотах, лугах, палях і вадаёмах.

Запрашаем вас на экскурсію, дзе  вы пазнаёміцеся з найбольш цікавымі відамі птушак, звяроў, якія жывуць на балотах, лугах і паблізу вадаёмаў.

27 октября 2011 года открылась выставка из фондов музея «Приглашаем к самовару». На выставке представлено более 20 самоваров разной формы и объёма. Самовар, как самобытный предмет русской национальной культуры и быта, в последнее времени вызывает у многих всевозрастающий интерес.
Русское слово «самовар» не переводится. Вот уже много лет люди из других стран ломают язык, пытаясь произнести его правильно. Понять, что такое самовар, не видя его, нерусскому человеку трудно. Русский язык богат словами – сказками.
Как понять такие слова, как этот же самовар – «сам варит», ковёр - самолёт – «сам летает», скатерть – самобранка - «сама себя сервирует». И всё - таки – самолёты в небе, самовары сами варят чай, а русская скатерть получается скатертью – самобранкой. Только гость появится на пороге, а на ней уже стоят угощения.

Конечно разве не чудо, что самовар, этот «прибор для нагревания и кипячения водицы» прошёл без изменений через три века бурной русской истории? Его не вытеснили ни современные электрические чайники, ни термосы, ни чаёк в пакетиках. И русские цари, и послереволюционные правители России любят пить горячий вкусный чай из самовара. Все кто покидает Россию, берёт с собой самовар как память о доме.
Первый самовар к нам привёз император Пётр I, а привёз он его из Англии. Петру I очень понравился самовар и он захотел, чтобы и у нас с вами были такие красивые самовары.
К концу 18 века производство самоваров было широко налажено на предприятиях Урала и Москвы. Найбольшую популярность получили тульские самовары.

Наиболее древние самовары имели вид чайника с трубой внутри и поддувалом. Назывались они «сбитенниками», так как первоначально служили для приготовления сбитня – напитка из мёда с пряностями, употреблявшегося в горячем виде.
Сразу самовары делали из меди, потом стали использовать медные сплавы: латунь, бронзу, томпак. Самовары приобретают самые разнообразные формы, получившие в то время названия: «банка», «рюмка», «шар», «яйцо».
Кроме распространённых выпускались самовары в виде: петуха, паровоза и другие. Появились самовары: дорожный - со съёмными ножками, самовар - кофейник, имевший внутри специальное устройство для приготовления кофе, самовар – кухня, разделённый внутри перегородками на несколько отсеков, в каждом из которых варилось отдельное блюдо (самовары- кухни не имели крана, пища доставалась специальным черпаком).
С расширением использования электричества и газа отпала необходимость в жаровых самоварах, на смену им приходят электросамовары и чайники.
В чём заключается притягательная сила самовара, почему он остался устойчивым атрибутом домашнего уюта, можно понять, только узнав особенности русской традиции – чаепитие. Общеизвестно, что чай прибыл в Россию с Востока. Крепкие напитки были в России в почёте, её население варило брагу, сбитень. Чай также был свой: из листьев, плодов, кореньев трав, собираемых, высушиваемых и заготовляемых для разного назначения – лечебных и тонизирующих. До сих пор сушеные ягоды малины пьют при простуде, мята – для поднятия тонуса, зверобой – как укрепляющее организм средство, чага (нарост на берёзе) - как чай тонизирующий и как лекарство от опухолей.
Когда самовар начинает закипать, с него следует снять трубу, вернуть на место конфорку и поставить на неё пустой заварочный чайник – для того, чтобы он согрелся. Когда самовар зашумит, можно заваривать чай и нести самовар к столу. После того, как самовар поставлен на стол, на него сверху ставят заварник и дают ему постоять ровно столько времени, сколько нужно, чтобы заварился чай.

Приглашаем и вас выпить чашечку чая за нашим гостеприимным столом.

22 ліпеня сваё 75-годдзе адзначае вядомы не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі літаратуразнавец, крытык, кандыдат філалагічных навук, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі Вячаслаў Антонавіч Чамярыцкі. Нарадзіўся ён у 1936 г у маляўнічым кутку Дзятлаўшчыны на беразе р. Ятранкі ў в.Рабкі ў беднай сялянскай сям’і. У 1938 г. яго бацькі пераехалі ў Навагрудак, але яшчэ каля дзесяці гадоў кожнае лета будучы вучоны праводзіў у вёсцы ў сваякоў, дзе пасвіў жывёлу, працаваў на полі.
Вучыўся ў Навагрудскай СШ №1. Дзякуючы выкладчыку беларускай мовы і літаратуры Сцяпану Хусейнавічу Аляксандровічу ён упершыню пазнаёміўся з многімі рэдкімі заходнебеларускімі выданнямі, пачуў невядомыя імёны забароненых у той час пісьменнікаў і вучоных, навучыўся разумець беларускае мастацкае слова. У 1958 г. Вячаслаў Антонавіч скончыў беларускае аддзяленне філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Працаваў настаўнікам Слабадской сямігадовай школы Вілейскага раёна, інспектарам аддзела народнай асветы Маладзечанскага раёна. У 1965 г. скончыў аспірантуру пры інстытуце літаратуры імя Я.Купалы АН БССР і абараніў кандыдацкую дысертацыю “Беларускія летапісы як помнікі літаратуры”, якая выйшла асобнай кнігай у 1969 г. і атрымала шырокі водгук у нашай краіне і за мяжой як першая на беларускай мове праца пра гісторыю летапіснага жанру ў Беларусі. З 1965 г. працуе ў Інстытуце літаратуры, з 1969 г.– старшы навуковы супрацоўнік, з 1991 г. узначальвае аддзел гісторыі старажытнай і новай беларускай літаратуры.
Першая спроба пяра В.Чамярыцкага адносіцца да пачатку 1950-х г. Гэта былі вершы аб роднай прыродзе, Радзіме. У 1952 г. у навагрудскай раённай газеце “Новае жыццё” быў надрукаваны яго першы верш “На лыжах”. Усяго апублікаваў у мясцовым і рэспубліканскім друку каля 20 вершаў. Яго творчаму росту спрыяла не толькі тое, што дзяцінства і юнацтва прайшло ў паэтычных мясцінах Навагрудчыны, на радзіме А.Міцкевіча, але знаёмства і сяброўства з беларускімі пісьменнікамі. Гэта вызначыла галоўны кірунак будучых літаратуразнаўчых інтарэсаў. З 1959 г. актыўна выступае ў друку з рэцэнзіямі, літаратурна-крытычнымі, публіцыстычнымі, навукова-папулярнымі артыкуламі – пераважна пра творчасць маладых беларускіх паэтаў. Пазней захапіўся старажытнай беларускай літаратурай і гісторыяй. Унёс значны ўклад у вывучэнне беларускага летапісання, стварыў яго першую навуковую гісторыю. Падрыхтаваў да друку і ўпершыню апублікаваў каштоўны помнік беларускага пісьменства XVII – XVIII ст. – Магілёўскую хроніку. Вячаслаў Антонавіч ўдзельнічаў у стварэнні першай навуковай гісторыі беларускай літаратуры, у напісанні “Гісторыі сусветнай літаратуры”. Як скарыназнавец, В.Чамярыцкі напісаў у сааўтарстве навукова-папулярны нарыс пра Ф.Скарыну, які быў выдадзены ЮНЕСКА ў 1979-80 г. у Парыжы на фрацузскай і англійскай мовах. За плённы ўдзел у стварэнні цыкла навуковых прац “Скарына і беларуская культура” В.Чамярыцкі быў адзначаныў 1994 г. Дзяржаўнай прэміяй Беларусі ў галіне навукі.
Шмат сіл і намаганняў аддаў і аддае вучоны падрыхтоўцы, рэдагаванню і рэцэнзаванню розных навуковых прац, папулярызацыі і прапагандзе нацыянальнай пісьмовай спадчыны, выхаванню маладой змены. Ён ажыццявіў каля 200 навуковых публікацый, змясціў больш 300 артыкулаў у розных энцыклапедычных выданнях, выступаў з дакладамі на шматлікіх з’ездах, кангрэсах, канферэнцыях, чытаннях, у тым ліку за межамі нашай краіны.За вялікі ўклад у развіццё беларускай навукі і культуры В.Чамярыцкі ўзнагароджаны медалём Ф.Скарыны, граматамі Прэзідыума НАН Беларусі.
Вячаслаў Антонавіч праводзіць значную навукова-асветніцкую працу, аказвае пасільную дапамогу сярэдняй і вышэйшай школе нашай краіны ў падрыхтоўцы вучэбных дапаможнікаў, падручнікаў і праграм. Ён кансультаваў і дапамагаў ствараць Полацкі музей беларускага кнігадрукавання, дапамагае Навагрудскаму і Дзятлаўскаму гісторыка-краязнаўчаму музею ў папаўненні фондаў неабходнай літаратурай.
Шматгранная і плённая даследчыцкая, навуковая і культурна-асветніцкая дзейнасць вучонага спрыяе развіццю беларускага літаратуразнаўства, узнімае яго навуковы ўзровень і аўтарытэт, садзейнічае нацыянальна-духоўнаму сталенню беларускага грамадства.

Прыкладна ў XIX - пачатку XX стст. Дварэц перайшоў ва ўладанне роду Пратасевічаў.

У 1866 годзе сюды вярнуўся з Польшчы малады гаспадар Міхал Пратасевіч з прыгажуняй жонкай Апалінай (з роду Жураўскіх з-пад Варшавы). У Польшчы Міхал Пратасевіч перайшоў з грэка-каталікоў у каталікі дзеля сваёй каханай. На паўднёвым баку мястэчка імі быў пабудаваны мураваны двухпавярховы палац, абкружаны цудоўным паркам.

Недалёка ад палаца (каля 500 м ад яго) знаходзіўся гаспадарчы двор, ад якога да палаца вялі тапалёвыя ды яловыя алеі.

 Таксама быў пабудаваны і млын. Была створана водная сістэма для стварэння аптымальных умоў для яго працы: пабудаваны шлюзы на рацэ Моўчадзь, утварылася вялікае возера, гасцінец меў на гэтым участку ўжо два масты , таксама была створана сістэма сажалак, берагі возера былі ўмацаваны насыпнымі дамбамі. Для ўмацавання берагоў ля млына былі высаджаны італьянскія таполі, частка іх захавалася да нашага часу.

 Гэта быў цяжкі час для Дварца. Мясцовая шляхта, за ўдзел у паўстаннях была знішчана. Дварэц запоўнілі чужынцы (расійская ўлада), якія не клапаціліся аб яго дабрабыце – вуліцы патаналі ў гразі, высякаліся векавыя дрэвы, касцёл, пабудаваны ў XVI ст. у выніку пажару быў знішчаны. І нягледзячы на свае сціплыя даходы, Пратасевічы зрабілі ўсё магчымае дзеля надання Дварцу прыстойнага выгляду. Пад час іх уладальніцтва былі забрукаваныя ўсе вуліцы мястэчка і цэнтральная плошча, высаджана ўздоўж іх мноства дрэў, адбудавана новае памяшканне школы. Праводзіліся двухдзённыя кірмашы два разы на год. Дварэц як культурны і эканамічны цэнтр стаў зноў узрастаць. Неаднаразова Пратасевічы хадайнічаюць перад расійскімі ўладамі аб дазволе на будаўніцтва храма. І толькі на пачатку 90-х гадоў дазвол быў атрыманы. Але сродкаў сям’і хапіла б толькі на драўляную пабудову. Дварэцкая шляхта, што магла б дапамагчы, даўно была знішчана. Апаліна хадайнічае перад сваімі далёкімі родзічамі Радзівіламі, і атрымлівае сродкі на будаўніцтва храма. Больш таго – з Нясвіжскай цагельні дастаўлялася спецыяльна вырабленая цэгла. Прыгожы храм быў асвечаны ў лістападзе 1905 г, аднак Апаліна Пратасевіч не адстаяла першае набажэнства ў храме, яна памерла 24 мая 1905 г. Пасля смерці жонкі Міхал Пратасевіч прадаў сваю маёмасць, зямлю і на атрыманыя грошы ў Італіі заказаў помнік на магілу сваёй сям’і. Помнік быў дастаўлены ў Дварэц і ўстаноўлены на могілках. Сам Міхал Пратасевіч ад’ехаў у Польшчу, бліжэй да старэйшай дачкі, што жыла там пасля замужжа. Свой двухпавярховы палац і млын Міхал Пратасевіч падараваў касцёлу.

Першая згадка пра Жукоўшчыну датуецца 1449 годам, калі было атрымана ва ўладанне Міхалам Корсакам.  Корсакі – гэта адзін са старажытных родаў у Вялікім княстве Літоўскім. Яны мелі пячатку і герб з выявай двайнога якара. У Жукоўшчыне нарадзіўся такі прадстаўнік гэтага роду,  як Раймонд Корсак (1768 – 1817гг.), паэт, перакладчык, сябра аднаго з кіраўнікоў касцюшкоўскага паўстання Якуба Ясінскага, палкоўнік.

Неагатычны палац  збудаваны быў пры Эдмундзе Корсаку каля сярэдзіны ХІХ ст. і існаваў у Жукоўшчыне да канца 40-х гадоў XX ст.  Ён складаўся з двухпавярховага пяціаконнага галоўнага корпуса,  да простакутнага ў плане аб’ёму з правага боку была дабаўлена чатырохпавярховая квадратная вежа. Пры ўваходзе да палацу меўся ганак з двумя слупамі, якія трымалі вялікі балкон. З боку пяціаконнага фасада быў трохпавярховы рызаліт. Аднолькава як вежу, так і рызаліт вянчаў зубчаты зтык, а таксама вежачкі, характэрныя для неаготыкі.  Рызаліт, які меў невялікі ганак з балконам, на вышыні трэцяга паверха быў дэкараваны гербавым картушам. Палац быў размешчаны такім чынам, што галоўны фасад з балконам выдатна праглядаўся праз возера.

Вядома таксама, што ў 30-я г. ХХ ст. у палацы была асаблівая сістэма ацяплення: унутры  сцен былі хады, куды з печак, што меліся ў кожным пакоі, ішло цёплае паветра, дымок, які часта можна было бачыць, калі тапілі печы. З-за гэтага сцены з надворку былі цёплыя, прыхіліўшыся да іх можна было сагрэцца.  

У адным з пакояў на другім паверсе была шафа ў сцяне, якая адчынялася механізмам аўтаматычна.   Быў у палацы і пакой смеха з 4-ма ці  5-цю крывымі люстэркамі.

У 1940 – 1941 гады ў палацы размяшчалася школа, у гады  Ваялікай Айчыннай вайны  ён гарэў, а пасля яго ўзарвалі.

Пры Эдмундзе Корсаку быў закладзены модны ў сярэдзіне ХІХ ст. пейзажны парк,  які фармаваўся як залежны элемент маёнтка ад завода, сажалак. Бакавы фасад палаца глядзеў на “Вялікае возера пад млынком”. Паміж возерам, сажалкай і вежай палаца быў вялікі луг, на якім спраўлялі  дажынкі,  каляды.

Ад  трохпавярховага рызаліта з гербавым картушам ішла сцежка ў сад да чатырохкутнай лядоўні і ранжарэі – прыбудовы, дзе быў басейн з карпамі.

У 1869 годзе быў заснаваны вінакурны завод, які працаваў пры дапамозе пары. Гэта быў двухпавярховы мураваны будынак. Меліся два вінных склепы: адзін пад заводам, другі ў будынку свірна. Па-за заводам знаходзіўся конны прывад, а для падымання бульбы на гарышча будынка – калаўрот. Каля ўвахода мясцілася валоўня са скрынямі для брагі. Кватэра кантралёра была ў асобным доме і складалася з двух пакояў, кухні, сенцаў, каморы, прыбіральні. Завод працаваў да пачатку Вялікай Айчыннай вайны, а пасля ў напалову зруйнаваным будынку была лазня.  Пасля вайны, калі пачалі ўсё адбудоўваць, цэглу са сцен  завода перавезлі ў в. Парэчча.

 З сядзібна-паркавага комплекса да цяперашняга часу захаваўся толькі парк.